Türkiye’nin Afrika ülkeleriyle alakaları çok boyutlu bir biçimde her geçen gün daha fazla gelişiyor. Münasebetlerin gelişiminde Afrika’ya en fazla seyahat eden önder olan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve eşi Emine Erdoğan’ın rolü epey kıymetli.
Emine Erdoğan’ın Cumhurbaşkanına eşlik ettiği ziyaretlerde Afrika ülkelerinde iz bıraktığı üzere, bu ziyaretlerin kendisi üzerinde de değerli tesirleri oldu. Bu etkileşimi “Afrika Seyahatlerim” başlıklı kitabında da ayrıntılı bir halde anlattı.
Emine Erdoğan, Afrika ziyaretlerinde edindiği izlenimleri, kıtadaki benzerlik ve farklılıkları ve Türkiye’nin kıtaya yönelik kendine mahsus yaklaşımını Kriter Mecmuası’ndan Burhanettin Duran’a anlattı.
Birinci Afrika ziyaretinizde karşılaştığınız olumsuz tablo ile bugün Türkiye’nin elinin dokunduğu coğrafyalardaki değişimi nasıl gözlüyorsunuz?
Afrika dediğimizde, iki binin üzerinde lisan ve etnik topluluğu barındıran, bir milyarı aşkın nüfusu olan bir kıtadan bahsediyoruz. Türkiye’nin 2005’te başlattığı Afrika açılımından sonra, doğudan batıya, kuzeyden güneye, birçok Afrika ülkesini ziyaret ettik. Elbette, her ülke birbirinden son derece farklı olmakla birlikte, kıtada yaşanan problemler birbiriyle benzerlik gösteriyor. Yoksullukla gayret, insan hakları, savaş ve çatışmalar en kıymetli gayret alanları. En nihayetinde, sömürgecilik tarihinin karanlık sayfalarının yazıldığı bir coğrafya Afrika.
Afrika’nın bugününe baktığımızda da, birçok ülkenin farklı motivasyonlarla orada olduğunu görüyoruz. Fakat, Türkiye’nin etkin, çok boyutlu, teşebbüsçü ve insani bir dış siyaseti var. Bunun elbette yüz güldüren yansımaları oluyor.
TİKA, Diyanet İşleri Başkanlığı, Maarif Vakfı, Yunus Emre Enstitüleri, AFAD, Kızılay üzere güçlü kurumlarımızla oradayız. Bu kurumlar sırf hibe ya da bağış yapmıyor, Kıta’nın gelişmesi ve kalkınması, yani kendi ayakları üzerinde durabilmesi için çalışıyor.
AFRİKA COĞRAFYASININ MUVAFFAKİYET VE MEMNUNLUĞUNU KENDİ BAŞARIMIZ VE MUTLULUĞUMUZ OLARAK GÖRÜYORUZ
Afrika Açılımımızın akabinde 2013 yılında başlayan Afrika iştirak siyasetimiz var biliyorsunuz. Bu siyaset, kamu kurumları, özel bölüm, sivil toplum kuruluşları ve insani yardım örgütlerinin faaliyetlerini kapsayan bütüncül bir anlayışın eseri. Kıtanın barış ve istikrarının sağlanmasına katkı vermek, ayrıyeten, ekonomik ve toplumsal kalkınmasına takviye olmak ana gayemiz. İkili bağlarımız, eşit paydaşlık ve karşılıklı fayda temelinde gelişiyor. Münasebetiyle, Türkiye’nin Afrika motivasyonu tüm Afrika ülkeleriyle dost ve kardeş ülke olmamızı sağlıyor. Zira Afrika coğrafyasının muvaffakiyet ve memnunluğunu kendi başarımız ve mutluluğumuz olarak görüyoruz. Bir manada, Afrika’yla olan bağlarımız, dünya tarihine, insanlığın hoş bir örnekliği olarak yazılıyor. Tarih bir yanda sömürenleri, öbür yanda ise imar ve ihya edenleri görüyor. Geleceğin insanları, insanların ve devletlerin önünde ne tip seçenekler olduğunu; insaniyetin bir devletin ruhu olabileceğini bugün yaptıklarımızla görecekler.
Afrika coğrafyasındaki değişim bir anda olmayacak. Lakin yıllardır ekilen tohumlar, meyvelerini veriyor, hasebiyle Afrika’nın varlıklı potansiyeliyle, geçmiş kara günleri aşacağına ve bu yüzyılın en büyük güçlerinden biri olacağına inanıyorum.
HOŞ ÇOCUKLARIN UĞRAŞI
Afrika’da yapılan faaliyetler başta olmak üzere ferdî olarak kıtaya ilginizden ve yaklaşımınızdan ötürü sizden ilham alan genç kızlar ve annelerin varlığı mevcut. Bilhassa ziyaret etmiş olduğunuz ülkelerde etkilendiğiniz ve sizde iz bırakan bir kişi yahut olay var mıdır?
Bunu tek bir olay ya da kişi üzerinden anlatmam mümkün değil, çünkü Afrika seyahatlerimin tümü bende büyük bir kıymete sahip. O denli ki, görüp şahit olduklarım bir hatırata dönüştü.
Acının bu kadar ağırlaştığı öteki bir yer bilmiyorum. Zulmün kendine ilişkin bir tarihi varsa, ben o tarihin bu kıtada yazıldığını düşünüyorum. Dünyayı değiştirmek, adaleti sağlamak, adeta her insanın içinden gelen bir içgüdüdür. Hepimiz, televizyon ekranında gördüğümüz acı bir tablo karşısında bile, hiç tanımadığımız insanlara el uzatmak, gözyaşlarını dindirmek isteriz.
Hatırlarsanız, bir periyot eti kemiğine yapışmış, bir yudum suya, bir lokma ekmeğe muhtaç çocukların sefaleti sık sık fotoğrafların, belgesellerin konusu olurdu. Çaresizlik dediğimiz şey, güya Afrika’nın iklimiydi. Bu imgeleri bir mecmuada ya da haberlerde görmek bile çok sarsıcıyken; açlığı, kıtlığı, yokluğu, ölmek üzere olan çocukları gidip yerinde görmek insanı baştan aşağı değiştiriyor. O nedenle, şahit olduklarımı birbirinden ayırmam çok güç, lakin tekrar de şunu söylemeden geçemeyeceğim; Afrika’daki yetim çocuk nüfusu kalbimin en derin yaralarından biridir.
Sıhhat ve eğitim hizmetlerinin son derece eksik olduğu, yer yer pak su bulmanın bile imkânsızlaştığı bir coğrafyada yetim olmanın tecrübesi çok ağır. Yetimler, insanlığın ortak sorumluluğudur. İşte en çok da bu nedenle, ziyaret ettiğim yetimhanelerde tanıştığım birbirinden hoş çocukların uğraşı içimde büyük bir sızı olarak yer aldı.
Öte yandan, yaptıklarımızın gönüllerde bulduğu yeri tabir eden birtakım hoş anılar da var alışılmış. Mesela, 2017’de Birleşmiş Milletlerin 72. Genel Konseyi açılışı çerçevesinde F4D, (Fashion for Development) Kalkınma için Moda aktifliği gerçekleştirilmişti. Burada, dünyaca ünlü model Iman Mohamed Abdulmajid bir ödül konuşması yaptı ve şahsım nezdinde, davetli tüm devlet ve hükümet lider eşlerinin önünde Afrika’da yapılanlar için Türkiye’ye teşekkür etti. Yani, yaptıklarımız, her etraftan insanın takdirini kazanıyor. Türkiye’nin fedakarca yaptığı işlerin inkar edilemez bir biçimde biliniyor olması ve tüm dünyanın kulak kesildiği ortamlarda zaten lisana gelmesi kıymet biçilmez bir his.
GERÇEK YARDIM, İNSANLARA KENDİ AYAKLARI ÜZERİNDE DURMAYI ÖĞRETMEKTİR
Türkiye’nin yatırımları ve insan odaklı siyasetleri sonucunda Afrika’da eğitim manasında önemli bir yol alındı. Bir ülkenin, bölgenin ve kıtanın gelişiminde eğitimin rolü yadsınamaz. Eğitim ile birlikte zihinlerdeki bağımsızlığın sağlanmasının kelam konusu olduğunu dikkate aldığımızda Afrika’daki çocuklardan ve gençlerden geleceğe yönelik beklentileriniz nelerdir?
Bildiğiniz üzere Afrika tüm dünyadan, birçok milletlerarası kuruluştan yardım alıyor. Lakin, baktığınızda birçok vakit yardımların anlık gereksinimleri karşıladığını görürsünüz. Yani, kıtlık varsa, yiyecek götürülür, afet varsa barınacak yer temin edilir.
Meğer gerçek yardım, insanlara kendi ayakları üzerinde durmayı öğretmektir. Maarif Vakfımız bu alanda son derece faal. Nitelikli beşerler yetiştiriyorlar. Bununla birlikte, Anadolu’nun irfanını, kıymetlerimizi de oralara taşıyorlar. Yani insanı yetiştirirken, bilgiyi ilim ve irfanla harmanlanmış olarak veriyorlar.
Natürel bunun yanında Türkiye Burslarından istifade eden birçok Afrikalı öğrenci de var. Son 10 yılda 54 Afrika ülkesinden müracaatlar almışız. Yaklaşık 14 bin başarılı öğrenci bu burslardan faydalanarak ülkemizde eğitim görmüş. Eğitim, sonuçlarını anlık olarak değil, uzun vadede alacağınız bir yatırım cinsidir. Bu öğrencilerin her biri, diplomalarını aldıklarında dönüp ülkelerine hizmet edecekler. Tabipler yetiştiğinde, yurtdışından tabiplerin gelip hastaları kurtarmasına gerek kalmayacak. Keza, mühendisler, öğretmenler, bilim insanları arttıkça, Afrika daha çok kendi ayakları üzerinde duran bir coğrafya olacak. Nitelikli insan kaynağı sonraki kuşakların de nitelikli olmasını sağlayacak. İşte o nedenle, her ülkenin olduğu üzere, Afrika ülkelerinin de geleceği gençlerin ellerinde şekillenecek. Ben, bu noktada, eğitimle ilgili yapılan tüm çalışmaların, meyvelerini insanlık olarak toplayacağımıza yürekten inanıyorum.
ANNELERİN KALBİNİN RİTMİ ÜNİVERSALDİR
“Halden anlamak için, insanlığın hallerine şahit olmak gerekir.” diyorsunuz. Siz, Afrika’da onlarca ülkeyi ziyaret etmiş ve insanlığın hallerine çok yakından şahit olmuş biri olarak; adaleti sağlamanın ya da “daha adil bir dünya” inşa etmenin, kardeşliği ve dostluğu temele alarak yaşamanın ve gönülleri kazanmanın ön şartı olarak neyi görmektesiniz?
İnsanların ortasında “sen-ben” sonları var. Karşımızdakini yabancı olarak görüyor, ötekileştirme dediğimiz uzaklaşmanın kapısını açıyoruz. En kolayı, insan en süratli kendine yakın ya da emsal gördüğüne yardım ediyor. Halbuki tüm beşerler acılar, kederler ve felaketler karşısında tıpkı reaksiyonları veriyorlar. Daima verdiğim bir örnek var: gözyaşının, kahkahanın, doğumun ya da vefatın tercümana muhtaçlığı yoktur. Annelerin kalbinin kozmik bir ritmi vardır.
Ne memnun bize ki, Anadolu’nun büyük bir irfanı var. Bu topraklar birçok Allah Dostunun konutudur. Bize bıraktıkları büyük bir manevi miras var. Bununla birlikte, tarihimize baktığınızda, kapılarımızı tüm mazlumlara açtığımızı, her coğrafyada insanlığın yardımına koştuğumuzu görüyorsunuz. O nedenle, Türkiye dünyaya çok daha farklı bir medeniyet penceresinden bakıyor. Dış siyasetimiz tüm insanlığı kucaklıyor. Bu nedenle, ülkemiz dünyanın en cömert ülkelerinden biridir. Bu cömertlik, büsbütün bu geçmişten kaynaklanıyor. En değerlisi de, insanları lisan, din, ırk ve etnik köken üzere kategorilere ayırmıyoruz. İnsanlığı bir aile üzere görmezseniz, adaletli olamazsınız.
Mesela 2011’de Somali’ye yaptığımız ziyareti asla unutamam. Tüm dünya oradaki insanlardan vazgeçmişken, bizim ülkemiz Somali’nin yanında durdu. Dünyanın gördüğü en büyük insani felaketlerden biri yaşanırken, arkanızı dönüp gitmemek adalettir. İnsanın kişisel bazdan başlayarak, devlet eliyle gerçekleştirilecek sorumlulukları var. Bu noktada çok şanslı olduğumuza inanıyorum. Tüm farklarımıza karşın, insanlık ailesine inanıyoruz ve politikalarımız da insan merkezli olarak şekilleniyor.
BAYANLARIN EMEKLERİNİN KARŞILIĞI VERİLMİYOR
Bayanlar yetiştirdiği çocuklarla geleceği inşa eder. Bayanların güçlü olması toplumu da güçlü kılar. Fakat Afrika’da birtakım ülkeler bu bahiste ilerlemiş olsa da hala birtakım ülkelerde çocuk gelinler ve bayana şiddet üzere mevzular önemli manada bayanların yaşantısını ve toplumları etkiliyor. Hasebiyle Afrikalı bayanları güçlendirmek ve bayanların toplumda her alanda varlığını artırmak, yani bayanlar için de adaleti sağlamak 21. yüzyılda yaşanan değişim kapsamında Afrika’da yakın gelecekte mümkün görünmekte midir?
Bayanlarla ilgili bu bahsettiğiniz bahisler, maalesef, bir ülkeye ya da coğrafyaya mahsus değil. Bayanların insan haklarının ihlal edilmesi ya da şiddete maruz kalmaları üzere mevzular dünyanın çabucak her yerinde karşımıza çıkıyor. Afrika’da da durum az çok bu türlü. Yani ülkeler ekonomik olarak ilerlemiş görünseler de toplumsal değişim tıpkı paralellikte ilerlemeyebilir. Hasebiyle, bayanların güçlendirilmesi için dünyada yapılması gereken her şey, Afrika için de geçerli.
Nelson Mandela’nın çok beğendiğim bir kelamı var, sıklıkla da zikrederim; “Kadınlar yoksulluğa mahkûm olduğu ve küçük görüldüğü sürece insan hakları özüne kavuşamayacaktır” diyor. Bildiğiniz üzere Afrika’da bayanlar klâsik rolleri nedeniyle, kırsalda özellikle tarım işlerinde çalışıyorlar. Emeklerinin karşılığını almıyorlar.
Dünyada bu mevzuda bir uyanış var. Bu uyanışın elbette Afrika’da da yerini bulacağına inanıyorum. Bayanlar ekonomik olarak güçlendikçe, toplumsal statüleri de beraberinde artıyor. Ekonomik olarak güçlenmenin içinde eğitim bir önkoşul olarak yer alıyor. Bu da toplumsal değişimin ve dönüşümün önünü açıyor. Bu trend yalnızca Afrika için değil, dünyanın tüm bayanları için adaleti sağlayacaktır.
İlaveten, bayanların güçlendirilmesi için projelerin çok kıymetli olduğuna inanıyorum. Ankara’da açtığımız Afrika El Sanatları ve Kültür Konutu, bunun hoş bir örneğidir. Bir Etiyopya seyahatimizde, bir STK’ya bağlı dokuma ve takı atölyesini ziyaret etmiştik. Burada, bayanların ürettiklerinin 1 dolara satın alınıp, Avrupa’nın değerli butiklerinde son derece yüksek fiyatlara satıldığını öğrenmiştim. Ve elde edilen o kâr, bayanlara geri dönmüyordu. Münasebetiyle, bu yer, bayanlara adil bir pazar oluşturma fikriyle oluşturuldu. Artık 18 Afrika ülkesinden temin edilen eserlerin satışını burada yapıyor ve gelirini olduğu üzere bayanlara bırakıyoruz. Tüm bunlar, görmeyi istediğimiz dönüşümün altyapısını oluşturuyor.
AFRİKA İNSANINDA TÜRKLERE KARŞI BÜYÜK BİR SEVGİ VAR
Afrika’da Türkiye’nin vizyonu ve Afrika’nın yaşadıkları zorluklar karşısında Türkiye’den beklentiler değişiyor. Bilhassa son devirde Afrika ülkeleri Türkiye’yi daha samimi ve dostça çerçevede değerlendirmekteler. Bu dostluk ve samimiyet kapsamında Afrika’da bayanların, çocukların ve dezavantajlı kümelerin sıhhat, adalet ve eşitsizliğe karşı yaşadığı sıkıntılar göz önünde bulundurulduğunda bu zorlukları az da olsa hafifletebilmek için neler yapmayı düşünürsünüz?
Afrika’yla münasebetlerimizin tarihi bir tabanı var. Afrika’ya gittiğinizde, orada ecdadımızın ayak izlerini görüyorsunuz. Gittikleri her yeri ihya ettikleri üzere, Anadolu’nun müsamaha kültürünü yaşatmışlar. Bu türlü güçlü bir temele sahip ilgilerimiz dostluk bağıyla örülü. Bunun bir sonucu olarak, Afrika insanında Türklere karşı büyük bir sevgi var.
Ülkemiz, dostça tavrını en çok yaptığı işlerle ispat ediyor. Mesela, 2002’de Afrika’da sırf 12 büyükelçiliğimiz vardı. Artık faaliyet gösteren 43 büyükelçiliğimiz var. Ankara’daki Afrika Büyükelçiliklerine baktığınızda tıpkı gelişmeyi görüyorsunuz. 2008 yılında sayısı 10 olan Afrika Büyükelçiliği, 2021’de 37’ye yükseldi. Hava Yollarımız, kıtada 40 ülkeye, 60 noktaya sefer düzenliyor. Tüm bunlar, karşılıklı bağlarımızın ne kadar geliştiğinin göstergeleridir.
Doğal, Afrika’da kırılgan kümeler çok fazla. Lakin ondan evvel, Afrika bir bütün olarak dezavantajlı bir coğrafya. Bakın, Kovid-19 salgınında iki seneyi geride bıraktık. Bu salgın dünya tarihinin en büyük felaketlerinden biridir. Bu süreçte, Afrika nüfusunun sadece yüzde 3’ü aşıya ulaştı. Gelişmiş ülkelerde ise aşılama oranı yüzde 60 civarında.
Bugünler, bize “dost kara günde aşikâr olur” atasözünü bir defa daha doğrulatmış oldu. Dünya aşı tedariki yarışına girdi. Adil bir dağıtımdan fazla, birçok ülke, aşı istifi yaptı. Biz bu süreçte de Afrika ülkelerinin yanında yer aldık. 44 Afrika ülkesine tıbbi materyal hibesi, nakdi bağış, tıbbi gereç ihracatı ve alımı için müsaade üzere yardımlar sağladık. İşte dezavantajlı kümelerin problemlerini bu türlü hafifletebiliriz, yani kara günde onları unutmayarak.
Bununla bir arada, kelebek tesiri yapacak projeleri son derece değerli buluyorum. Bahsettiğim Afrika El Sanatları ve Kültür Konutu’nun bu istikametiyle ilham verici olduğuna inanıyorum. Unutmamak gerekir ki kalkınmanın ön şartı bayanların güçlendirilmesidir. Bu gerçekleştiğinde çocuklara ve öbür kırılgan kümelere dair meseleler da çözülüyor. Hülasa, bayanlara yönelik projeleri her vakit destekledim, bundan sonra da emsal projeler gerçekleştirmeyi dilek ediyorum.
Özellikle, şahsi olarak Afrika’nın sıkıntılarına dikkat çekmek için çalışıyorum. Her şeyden evvel, her milletlerarası toplantıda ve platformda, Afrika, kesinlikle mevzu başlıklarımdan biridir.
2019’da New York’ta, Birleşmiş Milletler Genel Şurası kapsamında, Sierra Leone Cumhurbaşkanı eşi Fatima Maada Bio’nun özel davetiyle, “Afrika’da Erken Evlilikler ve Tecavüzü Önlemek” paneline katılmıştım. Burada yaptığım konuşmada; çocuk yaşta evliliğin, şiddet, insan hakları ihlali ve milletlerarası mevzuata nazaran de hata olduğunu lisana getirmiştim.
Bildiğiniz üzere her 25 Mayıs’ta Afrika Günü’ne özel programlar yapıyoruz. Bu programlar vesilesiyle birçok Afrikalı dostumuzla buluşuyoruz. Afrika ülkelerinin devlet makamlarıyla olduğu kadar sivil toplum örgütleriyle de bir ortaya geliyoruz. Afrika ziyaretlerimde bilhassa Afrika STK’larıyla toplantılara katılmaya büyük kıymet veriyorum. Meseleleri birinci elden öğrenmiş oluyorsunuz. Olağan, kesinlikle yetimhaneleri ziyaret ediyorum. O çocukların birini bile sevindirmek, sözlere sığmayan çok büyük bir his.
Öteki bir örnek vermek gerekirse, 2019 yılında, 3.’sünün İstanbul’da düzenlendiği Memleketler arası Somali Diaspora Konferansı’nda da gençlerle bir ortaya geldim. Batılı ülkelerde yetişmiş, ikinci ve üçüncü nesil Somalili gençlerin, Somali’nin hoş bir geleceğe sahip olması için yapabilecekleri katkılar üzerine değerli görüşmelerim oldu. Batı dünyasından aldıkları eğitimi, bilgi ve birikimi, Somali’ye aktarmaları için köprüler kurmaya çalışıyorum.
Bunun üzere birçok örnek var. Son olarak, Birleşmiş Milletler 76. Genel Konseyi kapsamında yaptığımız ziyarette, Türk Evi’nin açılışını gerçekleştirdik. Bu açılışta, Afrika Seyahatlerim kitabımın tanıtımını yaptık. Uzun yıllara dayanan bu seyahatlerden sonra yazdıklarım, insanlık hallerine dair birçok şahitliğimin toplamıdır. Gördüklerimi ve bende yarattığı etkiyi yazmamın art planında da milletlerarası toplumu uyandırmak ve herkesin vicdanına bir davet göndermek isteği var. Unutmadan söz etmek isterim: bu kitabın tüm geliri, Afrika El Sanatları ve Kültür Evi’ne bağışlanacak. O kanalla Afrikalı bayanlara ulaşacak.
Velhasıl, milletlerarası toplumda farkındalık oluşturmak kadar, Afrikalı dostlarımızla da iş birliği çalışmaları yapıyorum. Tüm bunlar, Afrika’ya dair mevzuların memleketler arası bir gündeme dönüşmesine katkı sağlıyor sanırım.
Afrika’da ziyaret ettiğiniz ülkelerde gerçekleştirdiğiniz görüşmelerin epeyce samimi bir havada geçtiği görülüyor. Bu görüşmelerden sonra kelam konusu şahıslarla yahut kuruluşlarla irtibat haliniz devam ediyor mu? Öteki bir tabirle, kelam konusu ülkelerle bağlantılarınızda bir süreklilik var mıdır?
Afrika First Lady’leriyle hakikaten özel bir dostluğum var. Bu dostluk, yılların getirdiği bir samimiyet ve özverili çalışmalarımızın kalplerde karşılık bulmasıyla şekillendi. Bu süreçte, hem karşılıklı ziyaretlerimizde hem de milletlerarası toplantılarda, sıklıkla bir ortaya geldik; bu da dostluğumuzun pekişmesine vesile oldu. Tüm bu buluşmalar resmi mahiyetinden öte, ülkelerin, bayanların, çocukların ve bilumum meselelerin hakkında fikir alışverişinde bulunduğumuz fırsatlar oluyor. Kültür manasında da hatırı sayılır paylaşımlarımız oluyor. Afrika Yemek Kültürü ve Afrika Atasözleri kitapları üzere birçok proje bu sayede oluştu.
Bildiğiniz üzere 17-18 Aralık’ta, İstanbul’da, 3. Türkiye-Afrika Paydaşlık Tepesi düzenlenecek. Bu buluşmadan da, başkalarında olduğu üzere, büyük bir sinerji doğacağına inanıyorum. Hepsiyle özel bir dostluğum olan First Lady’lerle hasret gidereceğimiz üzere, yeni projeler hakkında görüşeceğiz.
