Tarih boyunca Sümer, Akad, Babil, Hitit, Asur, Urartu, Roma, Abbasi, Selçuklu ve Osmanlı’nın da ortalarında yer aldığı 25 medeniyete mesken sahipliği yapan alanda, Ilısu Barajı ve HES Projesi Etkileşim Alanında Kalan Kültür Varlıklarının Belgelenmesi ve Kurtarılmasına Yönelik Çalışmalar kapsamında Mardin Müze Müdürlüğünce 2012 yılında başlatılan arkeolojik kazıların dördüncü dönemi tamamlandı.
Yaklaşık 2,5 hektar alana sahip höyükte Epipaleolitik periyottan Geç Çanak Çömlek Öncesi Neolitik devir B evresine kadar geçen sürece ilişkin çok sayıda buluntu gün ışığına çıkarıldı.
12 bin yıllık geçmişiyle insanlık tarihine ışık tutan alanda yürütülen hafriyatlarda bugüne kadar, mimari kalıntı, mesken, özel yapı, kamu binaları ile mezarlarda 130 bireye ilişkin iskeletler, 100 bini aşkın boncuk ve Neolitik periyoda ilişkin 11 bin 300 yıla tarihlendiği düşünülen tapınak gün yüzüne çıkarıldı.
Boncuklu Tarla’da son olarak 12 bin yıllık olduğu varsayım edilen tapınağın gün yüzüne çıkarılması heyecan yarattı.
Hafriyat lideri ve Mardin Artuklu Üniversitesi Arkeoloji Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ergül Kodaş, 2020 yılına kadar kurtarma hafriyatları olarak devam eden çalışmaların bu yıl prestijiyle Cumhurbaşkanlığı Hafriyatı statüsünde yürütüldüğünü söyledi.
Boncuklu Tarla’nın Çanak Çömleksiz Neolitik periyoda tarihlenen bir yerleşim yeri olduğunu, bu devrin bütün evrelerini kapsadığını söz eden Kodaş, “Söz konusu sürece ilişkin çok sayıda mimari kalıntı, meskenler, özel yapılar, kamu binaları, çok sayıda iskelet kalıntısı, arkeobotanik kalıntılar ve tıpkı vakitte isminden de bilineceği üzere çok sayıda süs eşyası bulundu” dedi.
Kodaş “Bunlar ortasında boncuklar yoğunlukta. Şu ana kadar yapılan hafriyatlarda yaklaşık 130 bireye ilişkin iskelet açığa çıkarıldı. Bu mezarlar içerisinde de 100 binden fazla boncuk bulundu” diye konuştu.
Kodaş, bu yıl Boncuklu Tarla’nın güney doğusundaki alana daha yoğunluk verildiğini lisana getirerek, bu kısımda iki bina ortaya çıkarıldığını aktardı.
Ortaya çıkarılan kamu binası formunda yapılardan birinin bir tapınak olduğuna işaret eden Kodaş, “Bu sene ortaya çıkarılan bina hem mimari özellikleri hem de içindeki buluntular nedeniyle inançla bağlı olduğunu düşündüğümüz özellikler taşıyor. İçerisinde hem steller var. Hem kolanlar var taş örgü, hem payandalar var” dedi. 
Doç. Dr. Ergül Kodaş, “Tabanı yer yer ana kayaya oyulmuş kireç taşı, yer yer terazi kullanılmış. İçerisinde ocakları ve sunakları var. Ayrıyeten kimi sunaklar içerisinde de boğa başlarının şuurlu olarak bırakılmış olduğunu görebiliyoruz. O yüzden bu yıl ki yapılan çalışmalarda bu ve gibisi binaların boncukla tarlada inanç kapsamıyla ilgili olabileceğini daha ağır olarak düşünmeye başladık” diye konuştu. 
“Bulunan yapı hem Göbeklitepe ile hem de bölgede bu periyoda ilişkin yapılarla misal özellikler taşıyor. Yapının kendine has bir mimari üslubu, biçimi ve iç düzenlemesi var. Bu özellikleriyle gibisi öteki bir yerde var diyemeyiz. 12 bin yıla tarihlenen bir tapınak olduğunu söyleyebiliriz.” diyen Kodaş, bölgede çalışmaların süreceğini söz etti.
Hafriyat lider yardımcısı arkeolog Dr. Yunus Çiftçi de bu sene yeni bir alanda çalışmalara başladıklarını ve farklı mimari özelliklere sahip yeni bir tapınağın ortaya çıkarıldığını belirtti.
Yapının yaklaşık 10 metre çapında, 2,5 metre derinliğinde, toprağın içine açılmış ve toprağın etrafında taşlarla bir duvar olarak yükseltildiğini anlatan Çiftçi, duvarın bilhassa batı taraftan payandalarla desteklendiğini aktardı.
Payandaların Çanak Çömleksiz A evresine ilişkin yapılar içerisinde şu an için tek örnek olduğuna dikkati çeken Çiftçi, bunun Boncuklu Tarla’ya ilişkin bir özellik olarak görüldüğünü söz etti.
Çiftçi, payandaların karşısında simetrik olarak kolonlar yükseltildiğini belirterek, “Yapıda birebir vakitte Göbeklitepe ya da öbür merkezlerden bildiğimiz stellerin benzerleri çıkarıldı. Fakat onlardan farklı olarak bu stellerin, çatı yapısını taşımaktan çok bina içinde inançsal bir görevde kullanıldığını tespit ettik” diye konuştu.
Yapının kendi devrinde çok özel bir kullanıma ilişkin olduğunu düşündüklerini lisana getiren Çiftçi, “Bu yüzden inançsal bir merkezle birlikte aslında yerleşimin ortak noktası. Bir nevi bütün köy buranın etrafında şekilleniyor” sözlerini kullandı.
Çiftçi, yapıda ortaya çıkarılan yuvarlak taş pencerenin bilinen en eski pencere olduğuna işaret etti.
Çiftçi, “Özellikle doğu duvarının üzerinde görünen 3 niş çok enteresan bir buluntu olarak gözümüze çarptı. Bu, Göbeklitepe, Hasankeyf ve başka yerleşimlerde birçok defa bulunan lakin ekseriyetle dam yapısıyla alakalı yukardan girişli. Lakin biz bu binayla birlikte bunun tam zıddı duvarın içine gömülüp bir pencere olarak kullanıldığını ortaya çıkarmış olduk. Ortaya çıkardığımız yuvarlık taşlı pencere şu an için bilinen tek eser olarak görülüyor” dedi.
