Yakın tarihimizin bazı sayfaları vardır; sadece geçmişi anlatmaz, bugünün siyasi hafızasına da ışık tutar. 27 Mayıs 1960 darbesi, Türkiye’nin demokrasi yolculuğunda böyle bir kırılma noktasıdır.
Bu tarih, yalnızca bir askeri müdahale değildir. Aynı zamanda sandıkla gelen iradeye vurulan ağır bir zincirin, Yassıada’dan idama uzanan acı yolculuğun ve millet hafızasında derin iz bırakan bir dönemin adıdır.
Türkiye’nin dış politikadaki yön değişimi, özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında daha belirgin hale geldi. Soğuk Savaş şartlarında Türkiye, Batı bloğu ile yakınlaştı.
Truman Doktrini, Marshall Yardımı ve ardından NATO üyeliği, resmi anlatımda güvenlik ve ekonomik destek başlıklarıyla ele alındı. Türkiye, 1952 yılında NATO’ya üye oldu; bu süreç, ülkenin dış politika tercihleri kadar iç siyaset dengelerini de etkileyen önemli bir dönemeçti.
Adnan Menderes’in siyasi hayatı da bu dönemin dikkat çekici örneklerinden biridir. Menderes, gençlik yıllarında İzmir Amerikan Koleji’nde eğitim gördü; daha sonra Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden mezun oldu.
Siyasete önce Serbest Cumhuriyet Fırkası çevresinde adım attı, ardından CHP’de Aydın milletvekili olarak görev yaptı. 1945 yılında Celâl Bayar, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte CHP’den ayrılan siyasi çizginin içinde yer aldı ve Demokrat Parti’nin kurucu kadrosunda bulundu.
Benim değerlendirmeme göre, Menderes’in hikâyesi ilk bakışta Batı ile uyumlu bir siyasi proje gibi okunabilir.
Amerikan Koleji geçmişi, CHP milletvekilliği, Demokrat Parti’nin kuruluş süreci ve Türkiye’nin NATO eksenine yerleştiği dönem, bu yorumu besleyen başlıklar olarak görülebilir. Ancak zaman içinde Demokrat Parti iktidarı, halkın geniş kesimleriyle daha güçlü bağ kuran, yerli ve milli hassasiyetleri öne çıkaran, milletin taleplerini devletin merkezine taşımaya çalışan bir siyasi yapıya dönüşmüştür.
Tam da bu noktada, Türkiye’deki vesayet düzeninin ve dış bağlantılı güç odaklarının rahatsız olduğu kanaatindeyim.
Menderes’in milletle kurduğu bağ, kalkınma hamleleri, Anadolu insanını siyasetin merkezine taşıyan yaklaşımı ve milli şuurun güçlenmesine zemin hazırlayan politikaları, mevcut düzen açısından bir tehdit olarak görülmüştür.
Bu nedenle 27 Mayıs darbesi, benim okumama göre sadece iç siyasette yaşanan bir askeri müdahale değildir.
Aynı zamanda NATO gladyosu, derin yapılar, dış istihbarat bağlantıları ve içerideki vesayet hücreleriyle birlikte düşünülmesi gereken daha geniş bir sürecin sonucudur. Türkiye’nin kendi ayakları üzerinde yükselmeye başladığı her dönemde karşısına çıkarılan duvarlardan biri de 27 Mayıs olmuştur.
Bu darbe, seçilmiş bir hükümeti görevden almakla kalmadı; Türkiye’de sonraki askeri müdahalelerin de önünü açtı. 27 Mayıs’tan sonra demokrasiye yönelen her vesayet girişimi, millet iradesini sınırlandırmak isteyen aynı anlayışın farklı dönemlerdeki yansıması olarak hafızalara kazındı.
Yassıada yargılamaları, hukuk ve adalet bakımından bugün hâlâ tartışılan ağır bir dönemdir. Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan, bu sürecin sonunda idam edildi.
Onlar, milletin oylarıyla göreve gelmiş seçilmişlerdi. Bu yüzden bu idamlar, sadece üç devlet adamının hayatına son verilmesi değil; sandığın, milli iradenin ve halkın tercihinin cezalandırılması olarak görülmelidir.
O günün muhalefet yapısı, CHP’nin tutumu ve İsmet İnönü’nün süreçteki rolü de yıllar boyunca tartışılmıştır.
. İnönü’nün darbeci kadroları tanıdığı, bu süreci durdurabilecek siyasi ağırlığa sahip olduğu yönünde değerlendirmeler yapılmıştır. Buna rağmen idamlara giden yolun kapanmaması, millet vicdanında derin bir yara olarak kalmıştır.
Bugünden geriye bakıldığında, 27 Mayıs darbesi Türkiye’nin demokrasi tarihindeki en ağır kırılmalardan biridir. Bu süreç, seçilmiş iradeye karşı kurulmuş bir zincirin ilk büyük halkalarından biri olarak değerlendirilmelidir.
Daha sonraki yıllarda yaşanan 12 Mart, 12 Eylül, 28 Şubat ve son olarak 15 Temmuz süreci, Türkiye’de milli irade ile vesayet arasındaki mücadelenin farklı dönemlerde devam ettiğini göstermiştir.
15 Temmuz gecesi milletin ortaya koyduğu büyük direniş, bu ülkenin sandığa, devlete ve bağımsızlığına sahip çıkma kararlılığının en güçlü örneklerinden biri olmuştur.
Bugün bize düşen görev; geçmişin acılarını unutmadan, milli iradeye, hukuka, adalete ve demokrasiye sahip çıkmaktır. Çünkü sandıkla gelen irade, hiçbir vesayet odağının gölgesinde bırakılmayacak kadar değerlidir.
