Bazı kitaplar vardır; sayfa sayısı azdır ama anlattığı mesele büyüktür. Bazen kalın kitapların veremediği hissi, küçük bir cep kitabı verir. Benim için Stefan Zweig’ın İstanbul’un fethiyle ilgili anlatımı da böyle oldu.
Uzun zamandır ayağımdaki rahatsızlık nedeniyle araç kullanamıyorum.
Bu yüzden eskisi gibi sık sık kitapçıya gidip kitap seçemiyorum. İnternetten kitap almak bana biraz yavan geliyor. Çünkü benim kitap alma alışkanlığım farklıdır; kitabı elime alır, ön sözünü okur, birkaç sayfasına bakar, ondan sonra karar veririm.
Kızım Avustralya’ya gitmeden önce hemen her hafta kolumdan tutar, beni D&R’a götürürdü. Kendisi de okumayı çok seven biriydi.
Hatta haftada en az iki kitap bitirdiğini bilirim. Evdeki kitaplığın içinde, yaklaşık on yıl önce aldığım küçük bir cep kitabı vardı. Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethiyle ilgili farklı bir şey ararken o kitap yeniden elime geçti.
İstanbul’un fethine dair birçok kitap okudum.
Fakat çoğu zaman aynı şeylerin tekrarlandığını, birbirini kopyalayan metinlerin çoğaldığını gördüm.
Oysa bu küçük cep kitabında, bir yabancı yazarın, üstelik Hristiyan dünyasından gelen bir kalemin gözünden İstanbul’un fethi farklı bir anlatımla ele alınıyordu.
Stefan Zweig, Avusturyalı bir yazardır. İstanbul’un fethini anlatırken sadece tarihi bir olayı aktarmıyor; aynı zamanda bir çağın kapanışını, bir medeniyetin son nefesini ve başka bir dönemin başlangıcını edebi bir dille ortaya koyuyor. Küçük bir kitap olmasına rağmen, sanki fethi büyük bir roman genişliğinde anlatmış gibi güçlü bir etki bırakıyor.
Zweig’ın anlatımında beni en çok etkileyen bölümlerden biri, Ayasofya ile ilgili sahnedir. Kitabın bazı çevirilerinde “Haç Aşağı Düşüyor” veya “Ayasofya’da Son Ayin” başlığıyla geçen bu bölümde, İstanbul’un fethinden sonra yaşanan tarihi kırılma adeta bir film sahnesi gibi anlatılır.
Fetihten sonra Osmanlı askerlerinin Ayasofya’ya girişi, oradaki sembollerin indirilmesi ve özellikle çanların düşüşü, Zweig’ın anlatımında çok çarpıcı bir yere sahiptir.
Yüzyıllardır Hristiyan dünyasının en önemli merkezlerinden biri olan Ayasofya’da, haçların, dini sembollerin ve büyük çanların indirilmesi; sadece fiziki bir değişimi değil, aynı zamanda Bizans İmparatorluğu’nun ve bir çağın kapandığını gösteren sembolik bir anı ifade eder.
Zweig, büyük çanın mermer zemine düşüşünü, tarihin sesini duyuran bir kırılma anı gibi tasvir ediyor.
O çanın düşüşü, sadece bir metalin yere çarpması değildir. Benim okumama göre bu sahne, bin yıllık Bizans hafızasının ve Haçlı zihniyetinin aldığı en büyük darbelerden birini sembolize eder.
İşte burada mesele sadece bir fetih meselesi olmaktan çıkar.
Ayasofya’nın camiye çevrilmesi, İstanbul’un artık İslam medeniyetinin bir şehri olduğunu dünyaya ilan eden tarihi bir mesaj haline gelir. Bu nedenle Ayasofya meselesi yüzyıllar boyunca sadece bir ibadethane tartışması olarak görülmemiştir.
Aynı zamanda Doğu ile Batı’nın, İslam ile Hristiyan dünyasının, fetih ile kaybedilmiş imparatorluk hafızasının sembol alanlarından biri olmuştur.
Benim değerlendirmeme göre, Ortodoks dünyanın ve Batı’daki bazı güç merkezlerinin İstanbul ve Ayasofya üzerindeki ilgisi hiçbir zaman tamamen bitmedi.
İstanbul’un fethi, onlar için sadece geçmişte kalmış bir tarih değildir. Ayasofya’nın yeniden cami olarak ibadete açılması da bu nedenle büyük bir sembolik anlam taşımıştır. Çünkü bu karar, “Ne yaparsanız yapın, İstanbul da Ayasofya da bu milletin iradesiyle İslam yurdu olarak varlığını sürdürecektir” mesajını açık şekilde ortaya koymuştur.
Biz millet olarak bazen tarihi hafızamızı kaybedebiliyoruz. Gündem o kadar hızlı değişiyor ki, yaşanan büyük olayları bile kısa sürede unutabiliyoruz.
Oysa bazı olaylar vardır, üzerinden yıllar geçse de anlamı eksilmez. 15 Temmuz hain darbe girişimi de bunlardan biridir.
15 Temmuz’u bizzat yaşamış biri olarak şunu söylemek isterim: O gece sadece bir hükümete değil, Türkiye’nin bağımsızlığına, milletin iradesine ve bu toprakların geleceğine saldırı yapılmıştır. Darbenin ilk hareketlendiği yerlerden biri Boğaz Köprüsü olmuştur. Bu nokta bana göre tesadüf değildir.
O gece köprüde yaşanan hareketliliğe dikkatle bakıldığında, geçişlerin yönü ve kontrol noktaları üzerinde çok ciddi bir planlama olduğu görülür. Anadolu yakasından gelenlerin durdurulması, Avrupa yakasından Anadolu’ya geçişte yaşanan farklı uygulamalar, darbenin sıradan ve plansız bir kalkışma olmadığını düşündürmektedir.
Benim değerlendirmeme göre, 15 Temmuz başarılı olsaydı, İstanbul’un özellikle Avrupa yakası üzerinden çok daha büyük bir jeopolitik senaryo devreye sokulabilirdi.
Bu senaryonun içinde İstanbul’un tarihi, dini ve stratejik kimliği yeniden tartışmaya açılabilir; şehir üzerinde farklı uluslararası hesaplar gündeme getirilebilirdi. Hatta İstanbul’un bazı çevrelerce Vatikan benzeri özel bir statüye taşınması arzusu bile bu büyük oyunun bir parçası olarak okunabilir.
Bu yorum elbette benim tarihsel ve siyasi okumamdır.
Ancak Türkiye’ye yönelik hamlelerin hiçbirini birbirinden kopuk görmek doğru değildir. İstanbul’un fethi, Ayasofya’nın kimliği, Haçlı hafızası, darbeler tarihi, 15 Temmuz ve Türkiye’nin bağımsızlık mücadelesi aynı büyük tablonun farklı parçalarıdır.
Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethi sadece bir şehrin alınması değildir. O fetih, bir çağın kapanıp yeni bir çağın açılmasıdır. Ayasofya’da haçın düşmesi de sadece bir sembolün indirilmesi değildir. O an, tarihin yön değiştirdiği andır.
Bugün bize düşen görev, bu tarihi sadece kuru bir bilgi olarak okumak değil; arkasındaki büyük anlamı kavramaktır. Çünkü milletler hafızalarıyla yaşar. Hafızasını kaybeden milletler, başkalarının yazdığı senaryolarda rol almaya mahkûm olur.
İstanbul’un fethi bize özgüven verir. Ayasofya bize kimliğimizi hatırlatır. 15 Temmuz ise bu milletin gerektiğinde sokakta, meydanda ve köprüde tarih yazabileceğini gösterir.
Haçın düşüşü bir dönemin kapanışıydı. Milletin direnişi ise bu topraklarda yeni oyunlara asla izin verilmeyeceğinin en güçlü cevabıdır.
Peki bu oyun tutmayınca ne oldu?
Onu da bir sonraki yazıda anlatmak gerekir…
Selam ve Saygılarımla
