İstanbul’un tarihi sarnıçları, kentin su depolama geleneğinin en önemli örneklerini oluşturuyor. Sanat tarihçisi Hayri Fehmi Yılmaz, Fatih ilçesindeki açık hava sarnıçlarının büyüklüğünün dünya genelinde eşine rastlanmadığını belirtti.
Yüzyıllar boyunca İstanbul’da su ihtiyacını karşılamak için inşa edilen bu dev yapılar, kentin mimari mirasının vazgeçilmez parçaları arasında yer alıyor. Yılmaz, “Bu büyüklükteki sarnıçları başka bir yerde görmek mümkün değil” diyerek İstanbul’un su yönetimindeki zenginliği vurguladı.
Tarihi Sarnıçların İşlevi
İstanbul’un su kaynaklarının yetersizliği nedeniyle Bizans döneminde dışarıdan su taşıyan sistemler kuruldu. Bu sistemlerin etkin çalışabilmesi için çok sayıda kapalı sarnıcın yanı sıra büyük açık hava sarnıçları da inşa edildi. Günümüze ulaşan üç önemli sarnıç Fatih’te, biri ise Bakırköy’de bulunuyor.
Aetios Sarnıcı’nın İmparator 2. Theodosius döneminde yapıldığı düşünülüyor. Osmanlı döneminde bostan olarak kullanılan bu yapı, günümüzde Vefa Stadı’nın bulunduğu alan haline geldi. Ayrıca, 1926 yılında inşa edilen Karagümrük Stadı da bu bölgedeki bir başka önemli yapı olarak öne çıkıyor.
Önemli Sarnıçlar ve Kullanım Alanları
Aspar Sarnıcı, Bizans İmparatoru 1. Leon döneminde General Aspar tarafından inşa edilmiştir ve halk arasında “Yavuz Sultan Selim Sarnıcı” olarak biliniyor. Fatih Belediyesi tarafından yapılan Yavuz Selim Yaşam Merkezi de burada bulunan sosyal alanlardan biri durumunda.
Daha sonra Hagios Mokios Sarnıcı, 1. Anastasius döneminde inşa edilmiştir ve Fındıkzade Çukurbostan Yaşam Merkezi’nin yer aldığı bu sarnıç, semt sakinlerine yeşil alan sunmaktadır. Fildamı Sarnıcı ise Bizans döneminde çevresinin su ihtiyacını karşılamak üzere yapılmış olup Osmanlı döneminde de çeşitli işlevlere sahip olmuştur.
“İstanbul sarnıçlar bakımından son derece zengin bir mirasa sahip.”
Yılmaz, İstanbul’un güçlü bir su sistemine sahip olmaması nedeniyle suyun depolanmasının tarih boyunca büyük bir sorun olduğunu ifade etti. Şehirdeki kalabalık nüfusun ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla sur içlerinde üç büyük açık hava sarnıcının inşa edildiğini belirtti.
Akademik Tartışmalar ve Görüşler
Açık hava sarnıçlarının tarihlendirilmesi konusunda farklı akademik görüşler mevcut. Bazı araştırmacılar bu yapıları sadece sarnıç olarak nitelendirmiyor ve askeri tesisler olabileceğine dair iddialarda bulunuyorlar. Ancak Yılmaz, İstanbul’daki bu dev yapıların eşsiz olduğunu vurguladı.
“Dünya mimarisinde böyle büyük sarnıçların benzeri yok,” diyen Yılmaz, İstanbul’un tarihi açıdan önemini bir kez daha ortaya koydu. Özellikle tarım alanına dönüşen bu yapılar, zamanla boş kalmış ve içlerinde oluşan toprak ile tarım için kullanılmaya başlanmıştır.
“Osmanlı devrindeki isimleri ‘Çukurbostan’dır.”
Sarnıçların Osmanlı döneminde de bostan olarak kullanıldığını ifade eden Yılmaz, Yavuz Selim Çukurbostanı’nın bir zamanlar mahalle dokusuna ev sahipliği yaptığını anlattı. Bu bölgede geçmişte küçük bir mescit ve ahşap evlerden oluşan bir mahalle bulunduğunu belirtti.
Koruma Çalışmaları ve Gelecek Perspektifi
Fatih Belediyesi’nin yürüttüğü koruma projeleri sayesinde bu tarihi yapıların restorasyon çalışmaları başlatıldı. Yılmaz, “Bu yapılar çok kısa süre kullanıldılar ve kadere terk edildiler,” diyerek yapılan projelerin önemine dikkat çekti.
Yapılara yönelik konservasyon çalışmalarının sürdüğünü vurgulayan Yılmaz, “Düşen taşların yerine yenisi konmadı; mevcut haliyle korunarak geleceğe aktarılmaya çalışılıyor,” dedi. Ayrıca Bakırköy’deki Fildamı sarnıcının da zengin tarihi ile dikkat çektiğini sözlerine ekledi.










