EROL OYTUN ERCAN
Dünya çapında birçok siyaset yapıcıya ve kuruluşa danışmanlık veren Mariana Mazzucato, Türkçe’de yayınlanan “Girişimci Devlet: Kamu ve Özel Dal Efsanelerini Çöpe Atın” isimli kitabında devletlerin ekonomik büyümede nasıl bir rol oynadığını ayrıntılı bir biçimde inceliyor.
Salgın sonrasında devletlerin iktisadın yeşil dönüşümünde nasıl bir rol oynayacağı tartışılırken Bloomberg HT ile görüşlerini paylaşan Mazzucato, devletlerin iktisatta asli rol üstlenmesinin salgınla başlamadığını ve bu dönüşümü salgına indirmenin tehlikeli olabileceğini belirtti.
“Böyle bir yaklaşım uzun devirli stratejik bir duruştan fazla kısa periyotlu tepkisel bir duruşa neden olarak on yıllardır devam eden inovasyon ve yatırımların yüksek karbon senaryosuna geri dönmesine neden olabilir” diyen Mazzucato, devletin öne çıkmasının temelde kapitalizmin kamuyu önceleyen bir yaklaşım etrafında yine şekillenmesi manasına geldiğini söyledi.
Devletlerin risk alarak yeni yeşil teşebbüslerin ana fonlayıcısı olmasının büyük ehemmiyet taşıdığını belirten Mazzucato, “Kamu bankalarının yeşil varlıklarının toplamı özel bankaların tamamının yeşil varlıklarının toplamı kadar. Ancak yeşil teknolojilerin Ar-Ge faaliyetlerinin ve yeşil teşebbüslerin desteklenmesi için daha fazla ‘yeşil yatırım bankası’na gereksinimimiz var” diye ekledi.
Türkiye’nin iklim değişikliğine karşı kırılganlıkları olduğunu lakin yeşil sanayi dönüşümü için uygun durumda bulunduğunu vurgulayan Mazzucato, “Güçlü bir merkezi devlet yapısı, süratle büyüyen iktisadı ve devletin yüksek teknoloji ve yeşil yatırımlara giderek artan ilgisiyle Türkiye yeşil sanayi dönüşümü için çok uygun bir durumda bulunuyor” dedi.
Teşebbüsçü devlet ne demek? Ana özellikleri neler?
Teşebbüsçü devlet, bilhassa Kuzey Atlantik ülkelerinde geçtiğimiz yüzyılda ortaya çıkan neoliberal devletin tam zıttı olarak tanımlanabilir. 1970’lerden beri devletin iktisatta bağımsız bir aktör olma fikrine karşı güçlü bir muhalefet var. Bu muhalefetin içerisinde devletin hür piyasanın işlemesini sağlayacak küçük düzenlemeler yapmasını savunanlardan, neoliberal devletin müdahale ederek rekabet yerini eşitlemesini, özel yatırımı çekmesini ve piyasadaki aksaklıkları gidermesini savunanlara kadar birçok farklı görüş bulunuyor. Bu türlü bir bağlamda özel bölüm büyümenin, inovasyonun ve yaratıcılığın itici gücü olarak görülürken kamu kesimine yalnızca kolaylaştırıcı bir rol atfedildiği görülüyor.
Bunun tam tersine, teşebbüsçü devlet iktisatta inovasyon ve müdahale için devletin dinamik kapasitesinin yine keşfedilmesini söz ediyor. Yalnızca piyasa meselelerine reaksiyon veren pasif bir kamu dalı yerine risk almaya istekli, proaktif, kararlı ulusal stratejiler geliştirebilen ve özel kesimin gücünü ortaya çıkarmak için merkezi bir koordinatör rolü üstlenen bir kamu kesimi teşebbüsçü devlet fikrinin temelini oluşturuyor. Böylelikle devlet proaktif, yaratıcılığı teşvik eden ve yeni piyasaları şekillendiren bir rol üstleniyor ancak bu şekillendirme yalnızca yeşil dönüşüm sürecindeki karbon sıfır piyasaların oluşturulmasıyla hudutlu değil.
Kitabınızda yeşil sanayi dönüşümünden bahsediyorsunuz ancak kitabın son güncellendiği tarihin üzerinden bir oldukça vakit geçti. Salgın sonrasındaki değişiklikler göz önüne alındığında kitabın bu kısmına eklemek istedikleriniz var mı?
Hükümetlerin yeşil bir iktisada geçiş konusundaki hazırlıkları ve istekleri yabana atılmamalı, bu dönüşüm fikri Kovid-19 sonrasında aniden ortaya çıkmadı. Bu türlü bir yaklaşım uzun periyotlu stratejik bir duruştan çok kısa periyotlu tepkisel bir duruşa neden olarak on yıllardır devam eden inovasyon ve yatırımların yüksek karbon senaryosuna geri dönmesine neden olabilir. Kovid-19 elbette ekonomik büyüme ve kapitalizmin vatandaş merkezli versiyonları için fırsatlar oluşturuyor ancak bu yeni versiyonlar pratikte nasıl olur sizce?
Temel olarak bu kapitalizmin kamuyu önceleyen bir yaklaşım etrafında tekrar şekillenmesi manasına geliyor. Devletin kapasitelerinin yine keşfedilerek, ‘insanı aya gönderme’ misyonu üzere iklim değişikliğini önlemek için ‘dünyayı kurtarma’ vazifesi tekrar ortaya koyulacak. Pratikte de bu ölçülebilir maksatlarla kaynakların yine yönlendirilmesi ve tüm paydaşların bunlara ulaşabilmesinin sağlanmasıyla mümkün olabilir.
İspanya’nın işsiz kalan kömür madencileri için yeni yeşil işler yaratmayı hedefleyen ‘Adil Dönüşüm Stratejisi’ buna güzel bir örnek olarak gösterilebilir. Ekonomik dönüşümü merkeze alan yeni kurumlar kurulmalı. Bunların başında da G7 Ekonomik Devamlılık Paneli’nde önerilen iklim teknolojilerinin geliştirilmesi için CERN üzere bir enstitünün kurulması geliyor.
Toplumsal olarak adil bir ‘Yeşil Dönüşüm’ için hem iklim hem de emek ön planda olmalı. İklim aksiyonları, döngüsel iktisadın tamir ve tekrar kullanım kısmını oluşturan mühendislik ve pak teknoloji fırsatlarını da beraberinde getiriyor. Bu fırsatların birçoğu çalışanlara de fayda sağlayacaktır. Bunun yanında savlı sanayi stratejilerinin yalnızca sermaye ve finans dünyası için değil personeller ve işçiler için de kıymet yarattığından emin olunmalı, personellerin de bu süreçte seslerinin duyulması sağlanmalı.
Devletler yeşil dönüşüm kapılarını şirketlere açmak için ne türk riskler almalı sizce?
Devletler karbon sonrası iktisat için yeni sanayilere, pazarlara ve teknolojilere önemli ölçüde yatırım yapmalı. Bu yatırımlar da ulusal yatırım bankaları ya da varlık fonları üzere yeni finansal kurumlarla mümkün. Şu an için bile kamu bankaları yeşil dönüşümün öncüsü pozisyonunda. Kamu bankalarının yeşil varlıklarının taoplamı özel bankaların tamamının yeşil varlıklarının toplamı kadar. Lakin yeşil teknolojilerin Ar-Ge faaliyetlerinin ve yeşil teşebbüslerin desteklenmesi için daha fazla ‘yeşil yatırım bankası’na muhtaçlığımız var.
İskoçya Ulusal Yatırım Bankası (SNIB) bu bahsettiğimiz modele âlâ bir önek olabilir. SNIB bilhassa türbin ve ısı depolama bataryaları üreten görece riskli proje ve şirketlere 1 milyon sterlin ile 50 milyon sterlin ortasında finansman sağlıyor. Bu finansmanın ana gayesi da iklim değişikliğiyle sıfır karbon salınımını sağlayacak teknolojilere yatırım yaparak çaba etmek. Bu firmalar özel kesimin yatırım yapması için çok riskli olabilir lakin devlet birinci adımı atarak bu şirketlere gerekli teşebbüs sermayesini sağlamalı.
SNIB örneğinde uzun devirde bankanın yatırımlarından elde edilecek kâr ve geri ödenen sermaye yine İskoçya’daki yeşil projelere yatırılarak daima bir yatırım döngüsü yaratılmasını sağlayacak. Bu türlü bir model başka ülkeler tarafından da benimsenebilir, Türkiye de bu modeli uygulayabilir.
Pandemi sonrasındaki eşitsiz toparlanma ve artan servet eşitsizliği düşünüldüğünde yakın periyotta ne çeşit bir risk-ödül yapısı görebiliriz? Bunun toplumdaki yansımaları nasıl olur?
Servet dağılımındaki orantısızlığı ve sosyoekonomik eşitsizlikleri devlet, sermaye ve emek ortasında daha adil bölüşümü öngören yeni bir toplumsal sözleşme sayesinde giderebiliriz. Bu da yeşil dönüşümün yarattığı yararlardan kamunun yararlanmasını sağlayacak yeni kurumların oluşturulmasıyla birlikte hissedar kapitalizminden paydaş kapitalizmine geçişin sağlanması manasına geliyor.
Yeni bölüşüm tertibi kamu-özel kesim ortasındaki parazitvari münasebetin simbiyotik bir işbirliğine dönüşmesini sağlamakla mümkün olacak. Hükümetin verdiği sübvansiyonların, ihalelerin ve yatırımların kurallara bağlanarak adil personel pratiklerinin sağlanması ve risk ile mükafatın özel ve kamu dalı ortasında radikal bir biçimde dağıtılması da bu nizamın sağlanması için yapabilecekler ortasında yer alıyor.
Daha evvel bahsettiğim yeşil yatırım bankaları da demokratik bir halde yönetilmeli ve bu bankaların finansal varlıkları da personeller ve vatandaşlar ortasında ortak bir formda paylaştırılmalı. Yeşil dönüşümü adil bir halde sağlamanın tek yolu yeşil iktisadın demokratik ve iştirakçi olmasından geçiyor.
Pekala Türkiye bu yeşil dönüşümde nasıl bir rol oynayabilir? Finansal ve makroekonomik kapasitesi düşünüldüğünde Türkiye yakın devirde sizin tabirinizle ne kadar ‘girişimci’ olabilir?
Benim uzmanlığım Türkiye üzerine değil ancak Türkiye iklim değişikliğinin yarattığı birçok probleme karşı kırılgan bir pozisyonda bulunuyor. Bunlar göz önüne alındığında, Türkiye’nin yakın periyot sanayi stratejisinde iklim aksiyonlarını ve yeşil dönüşümü merkeze almasının çıkarlarına ekonomik ve siyasi olarak direkt tesiri bulunuyor.
Güçlü bir merkezi devlet yapısı, süratle büyüyen iktisadı ve devletin yüksek teknoloji ve yeşil yatırımlara giderek artan ilgisiyle Türkiye yeşil sanayi dönüşümü için çok âlâ bir konumda bulunuyor. Bilhassa güneş ve rüzgar gücü düşünüldüğünde yenilenebilir güç teknolojilerinde büyük bir potansiyele sahip. Yeşil dönüşüm için tüm gereçler Türkiye’de var tek gerekli olan ‘siyasi iradenin’ bu dönüşümün yolunu açması.
Gelişmekte olan iktisatların ABD’de Apple örneği üzere teşebbüsçü devletin sonucu olan bir kıssa yaratması mümkün olabilir mi?
Gelişmekte olan ülkede Apple üzere bir şirket çıkarmak için hem üretim hem de tüketim tarafında siyasetler izlemelisiniz. Üretim tarafında devletler Ar-Ge projelerinin desteklenmesi için sahiden büyük fonlar sağlamalı. Bunlar ABD’deki ARPA-E ya da DARPA gibisi kurumlarla mümkün olabilir. Örnek olarak Apple’ın dijital asistanı Siri’nin geliştirilmesinde DARPA laboratuvarlarında yapılan çalışmalar kıymetli rol oynadı. Bu türlü bir direkt yatırım ve misyon merkezli bir Ar-Ge siyaseti, gelişmekte olan ülkelerde üretimi öteki klâsik siyasetlere kıyasla daha fazla destekleyebilir.
Talep tarafında ise devletler uygun eserler için temin kontratları sağlayarak bu eserlerin üretimini destekleyebilir. Temin kontratları ve devlet yatırımlarının birleşmesiyle gelişmekte olan ülkelerden bir sonraki Apple’ın çıkması için uygun ortam oluşturulabilir.
