Hiperleksi bozukluğunun tanısı hakkında açıklamalarda bulunan psikiyatrist Samuray Özdemir, “Hiperleksi, bir çocuğun erken ve şaşırtan bir halde beklenen yeteneklerinin ötesinde okumaya başlaması ve ekseriyetle buna bebeklik devrinde gelişen, harflere ve sayılara karşı takıntılı bir ilgi duyma halinin de eşlik etmesidir” dedi.
Beykent Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Psikoloji Kısmı Dr. Öğr. Üyesi Samuray Özdemir, hiperleksi bozukluğunun tanısı, tedavisi ve dikkat edilmesi gereken durumlar hakkında açıklamalarda bulundu.
3 FARKLI ÇEŞİTTE ‘HİPERLEKSİ’
Dr. Özdemir, 3 farklı hiperleksi çeşidi olduğunu ve teşhislerini şu halde açıkladı:
“Tip 1 hiperleksi: Bu tip, nörogelişimsel bir bozukluğu/yeti yitimi olmayan çocukların erkenden ve beklenen gelişim seviyelerinin çok üzerinde okumayı öğrenmeleri halinde ortaya çıkar. Tip 1 hiperleksi bir bozukluk olarak kabul edilmediğinden özel bir teşhis yaklaşımı gerekli görülmez.”
“Tip 2 hiperleksi: Bu tip hiperleksi otizmli çocuklarda görülür. Ekseriyetle sayılara ve harflere takıntılıdırlar, öteki oyuncak tiplerine nazaran kitapları ve manyetik harfleri tercih ederler. Ayrıyeten, plakalar ve doğum tarihleri üzere değerli sayıları da sıklıkla hatırlarlar. Bu çocuklar ekseriyetle, göz temasından ve duygusal yakınlık kurmaktan kaçınma ve duyusal uyaranlara çok hassas olma üzere daha tipik otizm belirtilerine sahiptirler. Tip 2 hiperlekside görülen en önemli özellikler çocuğun yaşına nazaran beklenenin çok üzerinde okuma yeteneğinin olması, sayılar ve harflerle takıntılı bir biçimde meşguliyet, bilgi kesimlerini tekrarlamak üzere ezbere öğrenme ve öteki çeşitli davranış sıkıntılarıdır.
Tip 3 Hiperleksinin tip 2’ye emsal yanlarının olduğunu vurgulayan Özdemir şu bilgileri verdi:
“Tip 3 Hiperleksi: Tip 2 hiperleksiye benzeri lakin belirtileri vakitle azalır ve sonunda da kaybolur. Tip 3 hiperleksisi olan çocuklar dikkat alımlı formda okuduğunu manaya eğilimi gösterirler lakin sözel lisan gelişimleri geri kalmış olabilir. Bellek fonksiyonları son derece yüksektir. Otizmli çocukların tersine, tip 3 hiperleksisi olan çocuklar etraflarıyla kolaylıkla bağlantı kuran, dışa dönük ve duygusal yakınlık gösterebilen çocuklardır. Tip 3 hiperleksiyi teşhis etmek sıkıntı olabilir zira okumaya erken başlamaya ek olarak bu çocuklar ekseriyetle bir ekip otizm gibisi özellikler ve davranışlar gösterirler. Bunların başında harika bir ezber yeteneği, duyusal hassasiyet, değişime karşı ağır direnç, fobiler ve endişeler, sıraya dizme yahut istifleme davranışları, kendilerinden “o” yahut “sen” yahut “ismiyle” bahsetmek biçiminde zamirleri aksi çevirme gelmektedir. Bununla birlikte, tip 3 hiperleksili çocuklar çoklukla duygusal yakınlık kuran, dışa dönük ve yakın aile üyeleriyle etkileşime giren çocuklardır. Otizm gibisi davranışları vakitle azalır ve yaşlarına uygun halde fonksiyonellik gösterebilir hale gelirler.”
“HİPERLEKSİ OLAN HER ÇOCUĞUN OTİZMİ YOKTUR”
Hiperleksinin toplumdaki yaygınlığı hakkında net bir şey söyleyebilmenin mümkün olmadığını belirten Dr. Özdemir, araştırmalardan elde edilen istatistiklere nazaran şu biçimde açıkladı:
Otizmli çocukların yaklaşık yüzde 6 ila yüzde 14’ünde hiperleksi vardır. Hiperleksi olan her çocuğun otizmi yoktur. Hiperleksili çocukların yaklaşık yüzde 84’ünde otizm vardır. 54 çocuktan yaklaşık 1’inde otizm spektrum bozukluğu vardır” dedi.
HİPERLEKSİNİN TEDAVİ PROSEDÜRÜ
Dr. Özdemir, hiperleksi hastalığının tedavisi için tip 1 hiperleksili çocuklar için tedavi gerektirmediğini lakin tip 2 ve tip 3 hiperleksili çocuklar ise şu tedavi tiplerinden yarar görebileceklerini belirtti:
Konuşma ve lisan terapisi, hiperleksisi olan çocukların lisan ve toplumsal hünerlerini geliştirmeye yardımcı olabilir. Bu metotta çocukların toplumsal etkileşim ve manaya üzere zayıf oldukları istikametlerini geliştirmeye ve düzgünleştirmeye yardımcı olmak maksadıyla gelişmiş okuma yeteneklerinden yararlanılmaktadır. Her çocuğun toplumsal marifetler, üst seviye lisan hünerleri, konuşulan lisanı manaya, yazma ve konuşma üzere kendine mahsus gereksinimlerine odaklanan şahsa özel bir tedavi planı vardır.”
Terapistlerin bu maharetler üzerinde çalışmak için kullandıkları birtakım stratejiler olduğunu söz eden Özdemir şunlardır:
“Anlamayı desteklemek için görsel yollar, görsel programlar ve vakit çizelgeleri, söz ilgilerini öğretmek için çağrışım oyunları, toplumsal öyküler, neden ve sonuç konusunda iddia yürütme, ebeveynler ve öğretmenler için stratejiler.”
Tedavi sistemlerinden bir başkasının uğraş terapileri olduğunu söyleyen Dr. Özdemir, “Bu tedavi yaklaşımı bireye özeldir lakin terapist hep çocuğun uyku, beslenme, öz bakım, okul faaliyetlerine katılma, toplumsal aktivitelere katılma, yazı yazma ve duyusal uyaranlara uygun biçimde cevap verme üzere zorluk alanlarında çalışır. Eğitsel yerleştirme süreci tip 2 hiperleksili ve tip 3 hiperleksili çocuklara yaklaşım stratejilerinin temel farklılığını oluşturur. Tip 2 hiperleksili çocuklar, özel eğitim sınıflarından yarar görürler. Çünkü olağan sınıflar onlar için çok fazla uyaran içerdiğinden uygun olmaz ve bu nedenle bire-bir eğitim aldıkları ortamda daha güzel öğrenebilirler. Tip 3 hiperleksili çocuklar ise tipik sınıf ortamında olmaktan daha fazla yarar görürler. Tıpkı yaştaki sınıf arkadaşlarıyla uygun toplumsal etkileşime girebilmek için sınıf ortamında daha fazla bahta sahip olurlar” dedi.
