Aliya İzzetbegoviç, Bosnalı devlet adamı ve bağımsız Bosna-Hersek’in birinci cumhurbaşkanıdır. Unutulmaz kişiliklerden biri olarak günümüzde hala hayatı merak edilmek olup, Aliya İzzetbegoviç kimdir? Aliya İzzetbegoviç ne vakit ve neden öldü? Aliya İzzetbegoviç hayatı ve biyografisi! soruları ile araştırılmaktadır.

Benzer haberler

TAV Havalimanları’nda Yönetim Değişiklikleri

THY Genel Müdürü Ekşi, yolcu memnuniyetini duyurdu

İslam Memiş’ten altın ve gümüş için kritik uyarı: “Yatırımcı riski göze alsın”

ALİYA İZZETBEGOVİÇ KİMDİR?

Aliya İzzetbegoviç (8 Ağustos 1925 – ö. 19 Ekim 2003), Bosnalı devlet adamı ve bağımsız Bosna-Hersek’in birinci cumhurbaşkanıdır.

Doğumu ve yetişmesi

Aliya İzzetbegoviç, 1925’te bugün Bosna-Hersek’in kuzeybatısında bulunan Bosanski Šamac kasabasında Dünya’ya geldi. Ailesi İslâmî hassaslığa sahip bir aileydi. Lakin İzetbegovic, Müslümanları Avrupa’ya dışarıdan girmiş kimseler olarak gören bir etrafta yetişti. Saraybosna’da bir Alman lisesinde eğitim gördü. Bilime kıymet veren ve disiplinle çalışan bir öğrenci olarak tanındı.

Lise çağında üstün kabiliyetleriyle ve İslamî mevzulara ilgisiyle öne çıktı. O devirde kimi arkadaşlarıyla birlikte dinî mevzuları tartışmak emeliyle Boşnakça: Mladi Muslimani (Müslüman Gençler Kulübü) ismini verdikleri bir kulüp kurdu. Bu kulübü kurduğunda şimdi 16 yaşındaydı, ancak epey faal ve üretken bir niyet kabiliyetine sahip olduğu gözleniyordu. Bu yüzden kurduğu kulüp bir fikir kulübü olmaktan çıkarak aktivite kulübüne dönüştü. Hasebiyle birtakım eğitim ve hayır faaliyetlerine öncülük etmeye başladı. Ayrıyeten genç kızlar için de başka bir ünite oluşturdu. II. Dünya Savaşı esnasında da muhtaçlık sahiplerine yardım etti.

II. Dünya Savaşı Yılları

İzetbegovic’in kurduğu Müslüman Gençler Kulübü epeyce değerli faaliyetler gerçekleştirdi. İkinci Dünya Savaşı esnasındaki faaliyetleriyle de herkesin dikkatini çeken beğenilen bir oluşum hâline geldi. Lakin bu savaş esnasında tüm Yugoslavya Krallığı, Almanların işgaline uğramıştı. Bu savaş esnasında Sırp Örgütler, Alman askerlerinin de dayanağından faydalanarak Bosna’da ?100.000 Müslüman Boşnağı öldürdüler.

Komünist Rejim

13 Ocak 1946’da Yugoslavya tekrar bağımsızlığına kavuştu. Lakin bu bağımsızlık hareketinde Komünist Parti yanlıları kıymetli bir rol üstlendiklerinden bağımsızlık sonrasında da ülkede idaresi ele geçirdiler. Ülkenin resmî statüsünü de federal cumhuriyetler birliği olarak belirlediler. Buna nazaran Yugoslavya SFC altı federal cumhuriyet ile iki özerk bölgeden oluşacak, cumhuriyetlerden biri de Bosna-Hersek Cumhuriyeti olacaktı.

Komünist rejimin ülke idaresini ele geçirmesiyle birlikte dinlerin toplumsal hayattaki varlığı giderek azaltıldı. İzetbegovic, politik İslamı savunduğundan ve ateizme karşı olduğundan komünist yöneticilerin en değerli maksatlarından biriydi. Bu sebeple 1949’da İslamcılık suçlamasıyla mahpusa girerek beş yıl mahpus cezası çekti.

İzetbegovic’in badireleri 1953’te iktidara gelen Tito vaktinde daha da arttı. Bu ortada sistemin Müslümanların sorunlarıyla ilgilenmesi üzere görevlendirdiği Hasan Duzu ile münasebet kurarak onunla irtibat halinde çalışmalar yürütmeye başladı.

Tito’nun 1974’te yeni bir anayasa hazırlamasından sonra idare din üzerindeki denetimini kısmen hafifleterek birtakım klâsik İslamî kurumların yine fonksiyon kazanmasına imkân sağladı. Bu yumuşama üzerine kimi mescitler ve medreseler tekrar açıldı. Küçük çapta da olsa bir yumuşamayla kimi dinî kurumların yine hayata geçirilmesi Müslümanlar ortasında süratli bir İslamî uzlaşıya taban hazırladı.

ALİYE İZZETBEGOVİÇ’İN ETKİLENDİĞİ DÜŞÜNÜRLER VE MÜELLİFLER

Bilhassa tarih, ideoloji ve edebiyat kitapları okuyan Aliya İzetbegovic, gençlik yıllarında üç eser Bergson’un üç yapıtından etkilenmiştir. Bunlar; ‘Yaratıcı Evrim’, Kant’ın ‘Saf Aklın Eleştirisi’ ve Spengler’in ‘Batı’nın Çöküşü’ isimli yapıtlardır. Kitaplarını okumayı sevdiği romancıların başında Hermann Hesse gelir. Jean Paul Sartre, Albert Camus üzere egzistansiyalist filozofların romanlarının, Dostoyevski ve Kafka’nın ideoloji akımlarını okumuştur. Birebir vakitte Aliya İzetbegovic, Balzac, Tolstoy, Ivan Turgenyev, Gorki, Gogol, Puşkin, Stendhal, Victor Hugo, Edgar Allan Poe, Knut Hamsun, Goethe, Émile Zola, Charles Dickens, Günter Grass, Lawrence Durrell, Oscar Wilde, Thomas Mann, Guy de Maupassant, BertoltBrecht ve Ivo Andric okuduğu bilinmektedir. Aliya İzetbegovic; Aristoteles, Platon, Kant, Hegel, Nietzsche, Niccolo Machiavelli, Henri Bergson, Soren Kierkegaard, Karl Marks, Friedrich Engels, Martin Heidegger, Sigmund Freud, Eric Fromm, Max Weber, Jose Ortega y Gasset’yi okumayı bir düşünür olmuştur. Yapıtlarını okuyup fikirlerinden etkilendiği birtakım Müslüman muharrir ve düşünürler ise İbn Sina, İmam Gazali, İbn Tufeyl, İbn Hazm, Katip Çelebi, Muhammed İkbal, Ebu’l-Hasen el-Eş’ari, Hakim Tirmizî, İbn Haldun, Firdevsî, Nizamî, Sadi-i Şirazî, Cemaleddin Afganî ve Muhammed Abduh’tır.

Reklam

ALİYE İZZETBEGOVİÇ’İN İSLAMİ MANİFESTOSU

1980’de Tito ölünce federasyon cumhurbaşkanlığı konusunda bir uyuşmazlık ortaya çıktı. Bunun üzerine altı federal eyaletin her birinin cumhurbaşkanının sırayla bir yıl federasyon cumhurbaşkanlığı yapması üzere mutabakat sağlandı. Bu gelişmeyle birlikte ülkede kısmen bir demokratikleşme sürecine girilmiş oldu. Zira federal eyaletlerde idareye geçmek isteyenler siyasal partiler vasıtasıyla faaliyetler yürütebiliyorlardı. Buna bağlı olarak hürriyetlerde de bir genişleme oldu. İzetbegovic’in oğlu bu ortamdan yararlanarak babasının makalelerini bir kitapta toparlayıp, 1983’te “İslamî Manifesto” ismiyle yayınladı. İzetbegovic’in daha evvel 1970’te de bu isimle bir kitabı yayınlanmıştı. 1983’te kelam konusu kitabın yayınlanması oldukça bir yankı uyandırdı. Hâkim sistem bu gelişmeye tahammül edemeyerek İzetbegovic’i Avrupa’nın ortasında radikal İslamî bir cumhuriyet kurmak için çalışmakla suçladı ve tutuklattı. İzetbegovic, mahkeme önüne çıkarılıp “hakim sistemi değiştirmek ve Bosna-Hersek’i İslamî devlete dönüştürmek için çalışmak”la itham edildi ve yargılamadan sonra 14 yıl mahpus cezasına mahkûm edildi. Ama bu mahkûmiyet onun kitabının bütün Bosna’da duyulmasını ve etkisini göstermesini sağladı. Müslümanlar çeşitli yollarla onun kelam konusu kitabını temin etmeye çalışıyorlardı. Kitabın müellifinin bu kitaptan ötürü mahpusta olması okuyanların ruhlarındaki etkisinin daha da artmasına sebep oluyordu.

Mahpus Yılları

Yargıtay kararıyla daha sonra mahkûmiyet mühleti 11 yıla indirildi. 1988’de çıkarılan bir afla da hür bırakıldı.

Beş yıllık mahpus müddeti (1983-1988) İzetbegovic’in hayatında kıymetli tesirler yaptı. Mahpusta düşünmeye, fikir üretmeye, daha evvel üretilmiş fikirlerden istifade etmeye çokça fırsat buldu. Bunun yanı sıra kıymetli bir fikri yapıtından ötürü mahpusa atılmış olması, onun fikirlerinin etrafta daha çok yankı uyandırmasına sebep oldu. Ayrıyeten onun mahpusta olduğu devirde yıllarını verdiği “Doğu ve Batı Ortasında İslam” isimli meşhur kitabı yayınlandı. Bu kitabını bir arkadaşı neşretti ve çok kısa vakitte geniş bir kitleye ulaşarak büyük yankı uyandırdı. İzetbegovic, bu kitabıyla İslam’ı sade ve öz bir formuyla yetişen jenerasyonlara kazandırmayı hedefliyordu.

Siyasi Çaba

İzetbegovic, mahpustan çıktığında Dünya’da komünist rejimler çöküş periyoduna girmişti. Yugoslavya’da da eski federatif yapının korunması konusunda çok fazla bir hassaslık kalmamıştı. Bunun yerine bağımsızlık yanlısı fikirler tesirini göstermeye başlamıştı. Ayrıyeten eyaletlerde idareye geçme konusunda faal siyasi yarışlar başlamıştı. Aliya İzzetbegoviç de Bosna-Hersek Özerk Cumhuriyeti’nde Demokratik Aksiyon Partisi (SDA) ismi verilen bir siyasi parti kurdu. Bu parti Bosna-Hersek’te 5 Aralık 1990’da gerçekleştirilen genel seçimleri kazanarak başkanı Aliya İzzetbegoviç cumhurbaşkanı oldu. Bu seçim SDA’nın girdiği birinci seçim olmasına karşın büyük bir muvaffakiyet elde etti ve cumhurbaşkanlığını kazanmasının yanı sıra parlamentoda da 86 sandalye elde etti. Hastalık nedeniyle 14 Mart 1996 yılında Başkanlık vazifesini bırakmak zorunda kaldı.

Bağımsızlık Devri

1990’lı yıllara girildiğinde Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti içinde bir bağımsızlık hareketi baş gösterdi. Özerk cumhuriyetler birbiri akabinde bağımsızlıklarını ilan ediyor ya da bu tarafta niyetlerini ortaya koyuyorlardı. Bosna-Hersek de 1 Mart 1992’de gerçekleştirdiği referandum sonrasında bağımsızlığını ilan etti. Zira yapılan referandumda halkın % 62,8’i bağımsızlığı tercih etmişti. Fakat Sırplar çabucak gerisinden Bosna-Hersek idaresinde kelam sahibi olan Müslümanlara karşı savaş açarak yeni bir katliam hareketi başlattılar. Hırvatistan ve Slovenya’nın bağımsızlık gayretine dayanak olan Avrupa ülkeleri ve ABD ise Bosna-Hersek’i Sırp atakları karşısında yalnız bıraktılar. Bosna-Hersek Müslümanlarını en çok kahra sokan da, Avrupa’nın üçüncü büyük ordusu Yugoslavya Federal Ordusu’nun Sırp çetnikleriyle birlikte hareket etmesi, onlara takviye vermesiydi. Müslümanlarsa rastgele bir askerî takviyeden mahrum ve silah istikametinden çok zayıftılar. Sonuçta Sırplar Bosna-Hersek’in kıymetli kentlerini işgal ettiler. Bu işgal hareketi bir milyona yakın Müslüman’ı göçe zorladı. Sırplar işgal ettikleri yerlerde hem katliam hem de yıkım gerçekleştiriyorlardı. Bilhassa mescitleri ve İslamî izler taşıyan tarihî yapıtları yıkmaya itina gösteriyorlardı.

Bosna-Hersek probleminin tahlili için değişik tarihlerde gerçekleştirilen görüşmeler ve arabuluculuk çalışmaları da bir sonuç vermedi. 1994’ün sonuna gelindiğinde Bosna-Hersek’teki iç savaşın aldığı can sayısı 250.000’i, göçe zorladığı insan sayısı ise 1 milyonu aşmıştı.

Bosna-Hersek Cumhuriyeti cumhurbaşkanı Aliya İzzetbegoviç çok büyük askerî güce ve imkâna sahip olan Sırplarla, her türlü askeri imkândan mahrum ve hiçbir dış dayanağa sahip olmayan Bosna-Hersek halkını karşı karşıya getirmemek için evvel epey temkinli bir siyaset izledi.

ALİYA İZZETBEGOVİÇ’İN YAPITLARI