Libya’da kalıcı barış, istikrar ve güvenliğin sağlanmasına katkı sağlamak ve karşılıklı fayda temelinde mümkün olan tüm alanlarda münasebetler geliştirmek maksadıyla Türkiye, Libya ile 27 Kasım 2019’da Libya Başbakanı Fayiz es-Serrac ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın görüşmelerinin akabinde “Akdeniz’de Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılması” ile “Güvenlik ve Askeri İşbirliği” mutabakat muhtıraları imzaladı.
Hakkaniyet unsuru ve memleketler arası hukuk kurallarına uygun formda imzalanan ve Ekim 2020’de Birleşmiş Milletler (BM) tarafından da tescil edilen muahede, iki ülkenin Doğu Akdeniz’deki hak ve çıkarlarını müdafaayı amaçlıyor.
Türkiye’nin deniz yetki alanları sonlandırması konusunda Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nden (KKTC) sonra ikinci mutabakatını Libya ile imzalaması, Doğu Akdeniz’de izlediği siyasetler bakımından kıymetli bir kazanım ve Türk diplomasisinin büyük bir zaferi olarak görülüyor.
Öte yandan muahede, Güney Kıbrıs Rum İdaresi’nin (GKRY), adanın tek sahibi üzere davranarak ve hakkaniyet prensibine ters bir biçimde 2003’ten bu yana deniz yetki alanını sonlandırmaya yönelik attığı tek taraflı adımlara güçlü yanıt niteliği taşıyor.
Bununla birlikte, milletlerarası hukuka uygun hakça paylaşımdan yana olan Türkiye, Doğu Akdeniz’e kıyısı bulunan tüm aktörlerin iştirakiyle yapılacak memleketler arası bir konferansın toplanması davetini her fırsatta yineliyor.
HİDROKARBON KAYNAKLARIN KEŞFİ
Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin dışında Suriye, Lübnan, İsrail, Mısır, Libya, Yunanistan, KKTC ve Güney Kıbrıs Rum İdaresi’nin bulunması nedeniyle deniz yetki alanlarının sonlandırılması önemli ehemmiyete sahip.
Türkiye, bölgede memleketler arası hukuktan doğan haklarının çabasını uzun yıllardır sürdürürken hidrokarbon kaynaklarının 2000’li yılların başındaki keşfi ve Doğu Akdeniz’deki ülkelerin bu alanda adım atmasıyla sonlandırma konusu gündeme gelmeye başladı.
GKRY, Kıbrıs Türklerinin eşit haklarını hiçe sayarak Kıbrıs problemi çözülmemiş olmasına karşın 2003’te Mısır, 2007’de Lübnan, 2010’da da İsrail ile deniz sonu mutabakatları yaptı.
Bu mutabakatlara kıta sahanlığı haklarını ihlal etmesi nedeni başta olmak üzere birçok nedenle şiddetle itiraz eden Türkiye ve KKTC, bölge ülkelerini bu mutabakatları yapmamaları konusunda uyardı.
Mısır, Yunanistan, Rum idaresi ve İsrail tarafından Kahire’de oluşturulan Doğu Akdeniz Gaz Forumu ile Türkiye, Libya ve Lübnan üzere aktörler saf dışı bırakılmaya çalışıldı.
GKRY, bölge ülkeleriyle görüşmelerinde Kıbrıs adasını bir “ana kara” üzere varsayarak “eşit uzaklık ilkesine” nazaran sonlandırma muahedeleri yaptı fakat kıta sahanlığı ve Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) sınırlandırmasında eşit uzaklık unsuru bir kural olarak zikredilmiyor.
Memleketler arası hukuktaki temel kural olan “hakça paylaşım” prensibine nazaran, adalara ana karalara kıyasla daha az kıta sahanlığı/MEB alanı verilebiliyor. Bu noktada adaların büyüklüğü, cephe uzunlukları, pozisyonu, ana karalardan ne kadar uzak oldukları üzere birçok faktör dikkate alınıyor.
TEK TARAFLI ADIMLAR
Ankara Üniversitesi Deniz Hukuku Ulusal Araştırma Merkezi (DEHUKAM) İdare Heyeti Lideri Prof. Dr. Hakan Karan, hususla ilgili AA muhabirine yaptığı değerlendirmede, Doğu Akdeniz’de karşılıklı kıyısı bulunan devletler ortasında kıta sahanlığı ile MEB sonlandırılmasının, hakkaniyet temelinde varılacak bir mutabakat ya da mahkeme kararı ile sağlanabileceğine dikkati çekti.
Bu türlü bir muahedeye varılabilmesinin ilgili devletlerin iş birliğine gitmesinin türel bir mecburilik olduğuna işaret eden Karan, “Gerek GKRY’nin 2000’li yılların başından itibaren yürütmüş olduğu sonlandırma ve işletme atılımları gerekse Yunanistan’ın Sevilla haritası temelinde Yunanistan’ın 12 kilometrekare büyüklüğündeki Meis Adası’nı merkez alarak Türkiye’ye deniz yetki alanı dayatma istemi, bölgede en uzun kıyı şeridine sahip Türkiye’nin denizlerden dışlanmasına yol açacak tek taraflı devlet uygulamalarıdır.” dedi.
Karan, buna karşılık Türkiye’nin menfaatlerini koruyabilmek ismine, “bölgede yeniden dışlanmaya çalışılan” Libya ile deniz yetki alanlarını sonlandıran bir muahedeye vardığını belirterek bu mutabakatla Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki kıta sahanlığı ile MEB hudutlarını resmen ortaya çıkardığını söz etti.
DOĞU AKDENİZ’DEKİ HUDUTLAR TÜRKİYE TARAFINDAN ORTAYA KONMUŞTUR
Türkiye’nin bu türlü bir muahedeyi karşılıklı kıyısı bulunan ilgili ülke pozisyonundaki Libya ile iş birliği temelinde yapmış olmasının “hukuka uygun bir yaklaşım” olduğunu vurgulayan Karan, şunları kaydetti:
“Bu mutabakat, Türkiye’nin Doğu Akdeniz’de sergilemiş olduğu Mavi Vatan siyasetini desteklemesi ve Mavi Vatan içinde yer alan kıta sahanlığı ve ilanı halinde münhasır ekonomik bölgesini sonlandırması icabıyla 1936 tarihli Montreux Konvansiyonu’ndan sonraki en değerli diplomasi atağıdır. Bu kademeden sonra bu mutabakat var olsun ya da olmasın, Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki hudutları Türkiye tarafından ortaya konmuştur.”
Karan, öte yandan bölgedeki öteki devletlerin tez ettikleri deniz yetki alanlarının Türkiye’ninki ile çatışabilmesi ihtimalinin hala varlığına işaret ederek “Bu çatışmanın memleketler arası hukuka uygun olarak Doğu Akdeniz’e kıyısı bulunan tüm aktörlerin iştiraki ile hakkaniyet temelinde çözümlenmesi asıldır.” dedi.
Bu istikametteki taleplerin Türkiye tarafından tekraren öteki aktörlere iletilmiş olmasına karşın taleplerin makûs niyetle bugüne kadar teveccüh görmediğini kaydeden Karan, “Müşterek tahlile kadar da hakkaniyet temelinde oluşturulduğuna inandığımız resmi sonlar, Türkiye’nin Mavi Vatan’ının bir modülü olup savunmaya kıymettir.” tabirine yer verdi.
