Moldir Shubayeva, yeni Bitcoin madeninin tozlu şantiyesinde dolaşırken, inşaat mühendisleri ve vücut personelleri kalabalığının ortasından çarçabuk seçiliyor. 35 yaşındaki şık giysili Moldir, devasa sarı renkli güneş gözlüklerinin ortasından, nakliye konteynırlarının içinden kıvılcımlar saçan kaynakçıları ve tonlarca çakıl dolgusunu inşaatın temeline boşaltan kamyonu izliyor.
Moldir, Kazakistan’ın yeni kuşak kripto girişimcilerinden biri ve Almatı kentindeki kendisine ilişkin yeni Bitcoin madeninin her ayrıntısını denetliyor. Moldir, erkek hükümran bu sanayide değerli bir aktör haline geldi ve madencilik şirketini ülkenin en büyük oyuncularından biri haline getirmesiyle tanındı.
“Hayatımın son dört yılının neredeyse tamamını işte geçirdim ve bazen ofisimde uyuyorum” diyor. Moldir yaklaşık beş yıl evvel Bitcoin ile ilgilenmeye başladı. Daha büyük madenler inşa edip müşterilere kiralamadan evvel erkek kardeşiyle birlikte konutta kripto para madenciliği yapmaya başladı.
Kazakistan’daki işletmelerinin ve genel olarak sanayinin, bilhassa geçen son bir yılda amansız bir büyüme içinde olduğunu söylüyor: “Gün, Bitcoin’in ne kadar arttığını görmek için fiyatını denetim etmemle başlıyor. Fiyatı 50 bin dolara ulaştığı vakitler hakikaten heyecan vericiydi! Daima adrenalin vardı.”
Bitcoin fiyatı epey dalgalı. Mart 2020’de fiyatı 5 bin Dolar civarındaydı ve yalnızca bir yılda 65 bin dolara yükseldi. O vakitten beri pahası değerli ölçüde düştü. Bu yazı yazılırken yaklaşık 35 bin dolardı. Ancak Kripto Madenciliği Moldir’i Kazakistan’daki başkalarıyla birlikte büyük bir servete kavuşturdu.
DİJİTAL ALTIN
Kripto para madenciliği Bitcoin, Ethereum ve Litecoin üzere birçok kripto para ünitesinin temelini oluşturan süreç. Bu dijital paranın merkezi bir otoritesi yahut bankaları yok. Bunun yerine, her ödeme ve transfer, geniş bir istekli bilgisayar ağı tarafından denetim ediliyor.
Hesaplamalar son derece karmaşık, bu nedenle vazife çok fazla bilgisayar gücü gerektiriyor. Teşvik olarak sistem, bu hesaplamalara katkıda bulunan bireyleri Bitcoin ile ödüllendiriyor. Moldir’inki üzere işletmeler sayesinde Kazakistan, Bitcoin madenciliği açısında ABD’den sonra dünyanın en büyük ikinci ülkesi haline geldi. Ülke bugün, Bitcoin’i çalıştıran global ağ gücünün yaklaşık yüzde 18’ine katkıda bulunuyor.
Kazakistan’da elektrik gücünün bol ve ucuz olması; kripto para dostu hükümet siyasetleri sayesinde bölüm, 2019’da burada konumlanmaya başladı. 2021 yazında da hudut komşusu Çin’de tüm kripto madenciliğine ani ve beklenmedik bir yasak getirilmesiyle büyük bir ivme kazandı.
Ülkeye akın eden şirketler yanlarında on binlerce bilgisayar getirdi. Kazakistan’ın mevcut Bitcoin madenlerinin kapasitesi yetersiz kaldı ve bu yeni talebi karşılamak için yeni tesislere gereksinim duyuldu.
KAZAKİSTAN’IN MEGA MADENLERİ
Almatı’dan 1,3 km seyahat edip izole ve rüzgarlı Ekibastuz kentine ulaştığınızda sanayinin ölçeğini anlıyorsunuz. Burada Enegix şirketi tarafından inşa edilen, yakın vakte kadar dünyanın en büyük kripto madeni olan tesis sizi karşılıyor.
Kazakistan’da elektrik gücünün bol ve ucuz olması; kripto para dostu hükümet siyasetleri sayesinde kesim, 2019’da burada konumlanmaya başladı. 2021 yazında da hudut komşusu Çin’de tüm kripto madenciliğine ani ve beklenmedik bir yasak getirilmesiyle büyük bir ivme kazandı.
Ülkeye akın eden şirketler yanlarında on binlerce bilgisayar getirdi. Kazakistan’ın mevcut Bitcoin madenlerinin kapasitesi yetersiz kaldı ve bu yeni talebi karşılamak için yeni tesislere muhtaçlık duyuldu.
KAZAKİSTAN’IN MEGA MADENLERİ
Almatı’dan 1,3 km seyahat edip izole ve rüzgarlı Ekibastuz kentine ulaştığınızda sanayinin ölçeğini anlıyorsunuz. Burada Enegix şirketi tarafından inşa edilen, yakın vakte kadar dünyanın en büyük kripto madeni olan tesis sizi karşılıyor.
19 yaşındaki Almaz Magaz, 12 saatlik vardiyalarda çalışıyor. Ana misyonu, makineleri etkilememesi için tozu hangarlardan uzak tutmak. Bir arıza olduğunda onu düzeltmek ve mümkün olan en kısa müddette çalışır duruma getirmek onun elinde. Birinci başta makinelerin ne yaptığı hakkında hiçbir fikri olmadığını şöyle itiraf ediyor:
“Buraya gelmeden evvel Bitcoin hakkında bilgim yoktu. Hiç duymamıştım!” Almaz’ın ve başka çalışanın çalışmaları, Almatı’daki kapalı devre kamera imgelerini toplayan bir ‘banka’ aracılığıyla Yerbolsen tarafından denetleniyor. Yerbolsen “Kazakistan’ın artık kripto para dünyası için bu kadar değerli olmasından gurur duyuyoruz” diyor ve ekliyor: “Biz vatanseveriz ve ülkemizin bayrağını daha da yükseltmek istiyoruz!”
Madenin 8 deposunda 50 bin makine Bitcoin ve öbür kripto paraları kazanmak için çalışıyor.
ÇEVRESEL MALİYET
Fakat herkes ülkenin son muvaffakiyetinden gurur duymuyor. Etraf ve ömür savunucuları madenciliğin kullandığı devasa güç ölçüsü nedeniyle kripto para madenciliğini eleştiriyor. Cambridge Üniversitesi’nin Bitcoin Elektrik Tüketim Endeksi, Bitcoin’in muhtaçlık duyduğı güç ölçüsünün Ukrayna yahut Norveç üzere ülkeleri geride bıraktığını kestirim ediyor.
Bu gücün ne kadarının yenilenebilir olduğu bilinmiyor lakin İklim Uzmanı Dana Yermolyonok, Kazakistan’da gücün yalnızca yüzde 2’sinin yenilenebilir kaynaklardan geldiğini söylüyor: “Burada temel olarak kömür kullanılıyor. Bilhassa ısınma ve elektrik üretimi kelam konusu olduğunda.”
Dana, ülkenin en büyük kömür havzalarından birine sahip olan Karaganda kentinde yaşıyor. Kripto madenciliğinin yarattığı zenginliğin sebep olduğu çevresel maliyete değip değmediğinden kuşku ediyor. Dana “Evimden çıktığım her gün kirliliği görebiliyorum. Kışın rüzgar olmadığında komşumun konutunu bile göremiyorum. Onlar para kazanırken neden bu havayı solumak zorunda olduğumu anlayamıyorum” diyor.
ENERJİ TEDARİĞİ ENDİŞESİ
Kripto madenciliğinin güç kıtlığına yol açabileceğine dair tasalar de var. Hükümet, madenciliğin yalnızca bir yılda ülke çapında elektrik tüketiminde yüzde 7-8’lik bir artışa katkıda bulunduğunu söylüyor. Ülkede madenciliğe harcanan elektrik ölçüsü, artık buradaki büyük bir kasabanın tüm ışıklarını açık tutmak için gereken güce muadil.
Geçen yıl Kasım ayında, artan talebi karşılamak için Rusya’dan ülkeye ekstra elektrik ithal edildi ve arzın en düşük olduğu bölgelerde madencilik kısıtlamaları getirildi. Bu tedbirler birtakım madencilerin tesislerini kapatmasına ve yer değiştirmeye çalışmasına neden oldu.
Kazakistan’ın Dijital Kalkınma Bakan Yardımcısı Askhat Orazbek, BBC’ye Kazakistan’ın kripto para patlamasının çok süratli gerçekleştiğini ve denetim edilmesi gerektiğini anlattı: “Madenciler tarafından tüketilen elektriğin hacmiyle ilgili sorular var. 2019’da güç fazlamız olduğunu söylüyorduk fakat artık bu geçerli değil. Kazakistan’da elektrik sonsuz değil, bu yüzden madencilik faaliyetlerinin bir kısmını durduracağız.”
Orazbek hükümeti Ocak 2022’de madencilik sanayisini, tükettiği elektrik üzerinden daha fazla vergilendiren bir sistem getirdi. Sağlanan ek gelirin daha pak güç üretimi için kullanılabileceğini umuyorlar. Orazbek, “Bugün Kazakistan’da madencilik hakikaten genel olarak kirli olarak isimlendirilen enerjiyi tüketiyor. Bu yüzden kripto madencileri için muhakkak bir kota getirileceğini söylüyoruz… Ve daha fazla gelişme fakat yeşil bir güç altyapısı inşa edildiğinde mümkün olacak” dedi.
Bununla birlikte, Çin ve Kosova üzere birtakım ülkelerin ve potansiyel olarak Rusya’nın bilakis, Kazakistan madencilik sanayisini sürdürmeye kararlı görünüyor. Orazbek “Aslında bu bir tıp teknolojik devrim” dedi ve ekledi: “Amacımız bu anı kaçırmamak ve dünyadaki bu kripto para ihtilalinin iştirakçileri ortasında yer almak.”
Kazakistan, akaryakıt fiyatlarındaki ani artışın akabinde bu ayın başlarında patlak veren şiddetli protestolardan yeni yeni kurtuluyor. Portestoların kripto para madenciliğiyle direkt bir irtibatı yoktu, lakin olaylar iki değerli noktayı gösterdi. Birinci olarak, güç kaynakları tehdit edildiğinde ne olabileceğini; ikincisi, Kazakistan’ın kripto para dünyası için ne kadar kıymetli hale geldiğini.
Kazak hükümeti interneti beş gün boyunca kestiğinde, global Bitcoin ağı kıymetli ölçüde yavaşladı ve Bitcoin’in fiyatı düştü. Bu yeni ortaya çıkan yeni sanayiyle başa çıkmaya çalışan hükümet için riskler epeyce yüksek.
