Tepe Bildirisi’nde, Türk Lisanı Konuşan Ülkeler İşbirliği Kurulu’nun isminin “Türk Devletleri Teşkilatı” olarak değiştirilmesi kararlaştırıldı, Kazakistan Cumhuriyeti Birinci Cumhurbaşkanı, Elbaşı ve Türk Devletleri Teşkilatı Onursal Lideri Nursultan Nazarbayev tarafından başlatılan “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”nu, Türk Devletlerinin ortak çıkarlarının bulunduğu türlü alanlarda geleceğe dönük işbirliğine rehberlik edecek stratejik bir doküman olarak kabul edildi. Uygulanması için “2022-2026 Türk Devletleri Teşkilatı Stratejik Yol Haritası” hazırlanmasının talimatı verildi.
TEPE BİLDİRİSİ
Tepe bildirisinde şu sözlere yer verildi:
“Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Liderleri Kurulu, 12 Kasım 2021’de İstanbul’da ‘Dijital Çağda Yeşil Teknolojiler ve Akıllı Şehirler’ temasıyla toplanmıştır. Toplantıya Türkiye Cumhurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan başkanlık etmiş olup, Azerbaycan Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev, Kazakistan Cumhurbaşkanı Sayın Kasım Cömert Tokayev, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sayın Sadır Caparov, Özbekistan Cumhurbaşkanı Sayın Şevket Mirziyoyev, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Sayın Gurbangulu Berdimuhamedov, Macaristan Başbakanı Sayın Viktor Orban ve Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Sayın Bağdat Amreyev katılmıştır.
Türk Devletleri Teşkilatı Onursal Lideri ve Kazakistan Cumhuriyeti Birinci Cumhurbaşkanı-Elbaşı Sayın Nursultan Nazarbayev toplantıda bir görüntü ileti ile hitap etmiştir.
Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Liderleri, Türk Lisanı Konuşan Ülkeler İşbirliği Kurulu Kurulmasına Dair Nahçıvan Muahedesi’nin maksat ve prensipleri doğrultusunda ve Türk Lisanı konuşan halkların ortak tarih, lisan, kültür, gelenek ve kıymetlerine dayalı işbirliği ve dayanışmayı derinleştirme ve genişletme konusundaki taahhütlerini yineleyerek;
Türk Lisanı Konuşan Ülkelerin bağımsızlıklarından bu yana kaydettikleri dikkate kıymet siyasi ve sosyo-ekonomik ilerlemeyi takdir ederek ve Azerbaycan Cumhuriyeti’nin, Kazakistan Cumhuriyeti’nin, Kırgız Cumhuriyeti’nin, Özbekistan Cumhuriyeti’nin ve Türkmenistan’ın bağımsızlığının 30. yıl dönümünü kutlayarak; Türk Devletleri Teşkilatı’nın kuruluşundan bu yana kaydettiği ilerlemeden duyduğu memnuniyeti tabir ederek, Türk Dünyasında işbirliği ve eşgüdümün sağlanmasında ve Türk Dünyasının bedellerinin ve çıkarlarının bölgesel ve memleketler arası toplulukta daha fazla desteklenmesinde Teşkilatın rolünü geliştirmesindeki taahhütlerini vurgulayarak;
Bilhassa egemenlik, toprak bütünlüğü ve milletlerarası kabul görmüş sonların dokunulmazlığı ve iç işlerine müdahale etmeme konularına hürmet ve takviye başta olmak üzere, milletlerarası hukukun genel kabul görmüş norm ve unsurları uyarınca, Üye Devletlerin güvenliğini ve istikrarını güçlendirmeyi hedefleyerek;
Ticaret, ulaşım, yatırım ve bölgesel ilişki ile ilgili teşebbüslerin teşvik edilmesi yoluyla COVID-19 sonrası ekonomik toparlanmayı amaçlayan tüm Üye ve Gözlemci Devletlerin ortak eforlarının sürdürülmesinin büyük kıymetini vurgulayarak; Üye Devletler ortasında konsolide bir tavır geliştirmek için Türk Dünyasının çıkarlarını etkileyen bölgesel ve milletlerarası mevzularda istişarelerde bulunmanın kıymetinin altını çizerek, Aşağıdaki konuları:
SİYASİ BAHİSLER, DIŞ SİYASET ve GÜVENLİK HUSUSLARINDA İŞBİRLİĞİ
1. ‘Türk Lisanı Konuşan Ülkeler İşbirliği Kurulu’nun ismini ‘Türk Devletleri Teşkilatı’ olarak değiştirmeyi kararlaştırdıklarını;
2. Kazakistan Cumhuriyeti Birinci Cumhurbaşkanı – Elbaşı ve Türk Devletleri Teşkilatı Onursal Lideri Sayın Nursultan Nazarbayev tarafından başlatılan ‘Türk Dünyası 2040 Vizyonu’nu, Türk Devletlerinin ortak çıkarlarının bulunduğu çeşitli alanlarda geleceğe dönük işbirliğine rehberlik edecek stratejik bir doküman olarak kabul ettiklerini ve uygulanması için ‘2022-2026 Türk Devletleri Teşkilatı Stratejik Yol Haritası’ hazırlanması talimatını verdiklerini;
3. Türkmenistan’ın gözlemci ülke olarak Türk Devletleri Teşkilatı’na katılmasından duydukları kalbi takdir ve memnuniyeti tabir ettiklerini ve bu kararla Türk Devletleri ve halkları ortasındaki dayanışma ve işbirliğinin geliştirileceğine olan inançlarını lisana getirdiklerini;
4. Türk Devletleri Teşkilatı’nın öteki devletler ve milletlerarası kuruluşlarla işbirliğini geliştirmesine hizmet edecek ‘üçüncü taraflar’ ile işbirliğine ait adapları kabul ettiklerini;
5. Türk Devletleri Teşkilatı Sekretaryası’na, tahsis ettiği yeni tarihi bina için Türkiye Cumhuriyeti’ni takdir ettiklerini;
6. Azerbaycan Cumhuriyeti’ni ’44 Günlük Vatan Muharebesi’ndeki zaferinden dolayı tebrik ettiklerini, Türk Devletleri Teşkilatı Üye Devletlerinin ve Genel Sekreterinin, Azerbaycan’ın topraklarını işgalden kurtarması uğrundaki haklı davasına verdiği kararlı dayanağı takdir ettiklerini, birbirlerinin egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve milletlerarası kabul görmüş hudutların dokunulmazlığını karşılıklı olarak tanıma ve hürmet duyma temelinde Ermenistan – Azerbaycan ortasındaki ihtilafın sona ermesini memnuniyetle karşıladıklarını ve Ermenistan ve Azerbaycan ortasındaki bağlantıların olağanlaşmasını desteklediklerini, Üye ve Gözlemci Devletlerin mezkur Azerbaycan topraklarının ihtilaf sonrasında yine ihyası, inşası ve entegrasyonuna katkıda bulunmaya hazır olduklarını tabir ettiklerini;
7. Kıbrıs probleminde Ada’daki gerçekler temelinde adil, kalıcı, sürdürülebilir ve karşılıklı olarak kabul edilebilir bir tahlile varılması gerektiğini vurguladıklarını; temel ve eşit haklarını teminat altına alma dileğini taşıyan Kıbrıs Türk halkıyla olan dayanışmalarını tabir ettiklerini ve Türkiye’nin Kıbrıs Türk halkının Türk Devletleri Teşkilatı’nın ilgili faaliyetlerine katılmaya davet edilmeleri talebini tanıdıklarını;
8. Kırgız Cumhuriyeti’nde gerçekleştirilen Anayasa ıslahatlarını olumlu formda değerlendirdiklerini ve ülkenin daha fazla demokratik gelişimine dayanak verdiklerini;
9. Kırgız-Tacik hududundaki duruma barışçıl bir tahlil bulmak için Kırgız Cumhuriyeti’nin uğraşlarına takviyelerini söz ettiklerini ve bu bağlamda Kırgız Cumhuriyeti ve Tacikistan ortasındaki diyaloğu memnuniyetle karşıladıklarını; karşılıklı itimadı güçlendirmek ve gelecekte çatışmalardan kaçınmak için iki tarafı gerekli adımları atmaya çağırdıklarını;
10. Gözlemci Devlet olarak Türk Devletleri Teşkilatı ile artan işbirliği ve eşgüdümün yanı sıra, tüm Üye Ülkelerde diplomatik temsilcilikler kurarak Türk Devletleri Teşkilatı ile alakalarını stratejik bir seviyeye yükseltmesinden ötürü Macaristan’ı takdir ettiklerini ve Macaristan’ın, Budapeşte’deki dönüşümlü V4 başkanlığı sırasında Türk Devletleri Teşkilatı ve Vişegrad Kümesi’nin (V4) ortak Devlet Liderleri Tepesi’ni toplama teklifini desteklediklerini;
11. Kırgız Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sayın Sadır Caparov’un yapan diyalog ve işbirliğinin teşviki için bölgeler ortası Orta Asya + Güney Kafkasya platformunun kurulması inisiyatifini not ettiklerini;
12. 2020-2021 devri BM Genel Konseyi Lideri Sayın Volkan Bozkır’ı vazife mühletini muvaffakiyetle tamamladığı için tebrik ettiklerini ve Türk Lisanı Konuşan Devletlerin tavırlarını memleketler arası seviyede destekleme uğraşlarını takdir ettiklerini ve Sayın Kairat Abdrakhmanov’u AGİT Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiseri vazifesine seçilmesinden ötürü tebrik ettiklerini;
13. Macaristan’daki Türk Devletleri Teşkilatı Temsilcilik Ofisinin faaliyetlerini, Üye Ülkelerin bağımsızlığının 30. yılı münasebetiyle anma etkinliklerinin düzenlenmesi de dahil olmak üzere, memnuniyetle karşıladıklarını ve Üye Devletlere sözkonusu Temsilcilikte ortak üst seviye etkinlikler düzenleme davetinde bulunduklarını;
14. Üye ve Gözlemci Devletlerin, COVID-19 pandemisi sırasında sözkonusu global tehdidin olumsuz tesirlerini azaltmak için Türk Devletleri Teşkilatı çerçevesindeki ikili dayanışma ve işbirliğinin devam ettirilmesine bağlı kaldıklarını;
15. Türk Dünyasının manevi başkentlerinden biri ilan edilmesi vesilesiyle, Türkistan’da düzenlenmekte olan faaliyetleri takdir ettiklerini ve Türk Dünyasının öbür kentlerine emsal statüler verilmesine ait Yönetmeliğin kabul edilmesini memnuniyetle karşıladıklarını;
16. Dışişleri Bakanları Kurulu’nun 27 Eylül 2021 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen harikulâde toplantısında kabul edilen Bildiriye atıfla, Afganistan’da temel insan haklarını koruyan kapsayıcı ve temsili bir siyasi sistemi desteklediklerini yine vurgulayarak faal, şeffaf ve hesap verebilir sistemler aracılığıyla Afganistan’a acil insani yardım sağlanmasına yönelik gayretlerin sürdürülmesi davetinde bulunduklarını, Afganistan ekonomisindeki güç durumu hafifletmek ve Afganistan halkının geçim kaynaklarını müdafaaya yönelik tedbirler almak hedefiyle daha fazla milletlerarası takviye davetinde bulunduklarını;
17. Terör, aşırıcılık, bölücülük ve ırkçılıkla çabayı sürdürürken, ayrımcılık, yabancı düşmanlığı ve İslamofobinin ve nefret telaffuzunun her tipine ve biçimine karşı gayrette işbirliğini geliştirmeye ve bu alanlarda milletlerarası alandaki uğraşlarında eşgüdüm sağlamaya karar verdiklerini;
18. Ortak çıkarlara ait güvenlik sıkıntılarında yakın eşgüdüm ve işbirliği gerçekleştirmek üzere Üye Devletlerin ilgili makamları ortasında Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde nizamlı olarak yapılan güvenlik istişarelerinin sürdürülmesi tarafında talimat verdiklerini;
19. Gözden geçirilmiş Aksakallar Kurulu Yönetmeliği’nin kabul edilmesini memnuniyetle karşıladıklarını ve olağan toplantılarının devamı için talimat verdiklerini;
20. Devlet önderlerini, Dışişleri Bakanlarını ve milletlerarası kuruluş liderlerini, COVID-19 pandemisinin ortaya çıkmasından bu yana birinci defa bir ortaya getiren Antalya Diplomasi Forumu’nu muvaffakiyetle gerçekleştiren Türkiye Cumhuriyeti’ni, 15-16 Temmuz 2021’de Taşkent’te ‘Orta ve Güney Asya: Bölgesel Temas, Sınamalar ve Fırsatlar’ bahisli Milletlerarası Konferansa muvaffakiyetle evsahipliği yaptığı için Özbekistan Cumhuriyeti’ni ve 15 Eylül 2021’de Nur-Sultan’da VII. Avrasya Medya Forumu’nu ve ‘Türk Lisanı Konuşan Ülkelerde Medya – Yeni Şartlarda İşbirliğinin Geliştirilmesi’ bahisli özel oturumunu muvaffakiyetle gerçekleştirdiği için Kazakistan Cumhuriyeti’ni tebrik ettiklerini;
21. Adalet alanında işbirliğinin devamını takdir ve teşvik ettiklerini; Adalet Bakanlıkları ve Üye Devletlerin öbür ilgili makamları ortasında işbirliği başlatılmasını teşvik ettiklerini;
EKONOMİK VE SEKTÖREL İŞBİRLİĞİ
22. Karşılıklı ticaret ve yatırımı kolaylaştırmak için gerekli tedbirleri alarak Üye Devletler ortasında elverişli şartlar yaratma hedefine bağlı kaldıklarını, 10 Eylül 2021 tarihinde Bakü’de düzenlenen 10. İktisat Bakanları Toplantısında ve 6 Mayıs 2020 tarihinde çevrimiçi olarak gerçekleştirilen ortak Ekonomi/Ticaret Bakanları ile Gümrük Yönetimleri Liderleri toplantısında alınan kararların takibi için ilgili makamlara talimat verdiklerini;
23. Kırgız Cumhuriyeti’ni, yeni bir ekonomik işbirliği ve etkileşim yolu olarak Birinci Avrupa Birliği-Orta Asya Ekonomik Forumu’nu 5 Kasım 2021 tarihinde Bişkek’te muvaffakiyetle düzenlemesinden dolayı tebrik ettiklerini;
24. Üye Devletlerin ilgili Bakanlıklarını, Türk Yatırım Fonu’nun Kuruluş Mutabakatı’nı en geç 1 Eylül 2022 tarihine kadar eşit sermaye katkısı ve eşit oy hakkı unsuruna dayanarak sonuncu hale getirmekle görevlendirdiklerini;
25. COVID-19 kısıtlamalarının devam ettiği göz önüne alındığında, Üye ve Gözlemci Devletler ortasındaki ticaret hacminin artırılmasına ait teklifler üzerinde çalışmaya ve pandemi sırasında bilhassa Üye ve Gözlemci Devletlerin KOBİ’leri ortasında ticari uygulamalarının geliştirilmesine yönelik ortak projelere ait tekliflerin ayrıntılı halde değerlendirilmesini teşvik ettiklerini;
26. Üye Devletlerin ilgili makamlarına, kurulacak bir ‘Çalışma Grubu’ aracılığıyla ‘Ticareti Kolaylaştırma Strateji Belgesi’nin sonuçlandırılması istikametinde çalışmalarını hızlandırmaları talimatı verdiklerini, Üye ve Gözlemci Devletlerin ortasındaki ticareti, ihracat potansiyelini ve yatırımları artırmak maksadıyla Türk Ticaret Konutları’nın (TTE) kurulması için çalışma başlatılmasını kabul ettiklerini, ilgili hükümet organlarına ticaret tamamlayıcılığını artırmak ve Üye Devletler ortasındaki niceliksel kısıtlamaları ve tarife dışı tedbirleri ortadan kaldırmak için yeni teşebbüsleri detaylı olarak değerlendirmeleri talimatı verdiklerini;
27. Türk Ticaret ve Sanayi Odası’nın (TTSO), 2 Kasım 2020’de Bakü’de düzenlenen ‘Azerbaycan’da Yeni Bir Toplumsal ve Ekonomik Kalkınma Dönemi’ temalı inanılmaz toplantı, 44 Günlük Vatan Muharebesi sırasında Ermeni taarruzlarından etkilenen Berde kentinin sivil nüfusuna Türk Devletleri Teşkilatı ismine yapılan insani yardım; 2021 yılında Budapeşte ve Bakü’de Sekretarya ile ortaklaşa düzenlenen 3. TTSO Genel Heyeti ve iş forumları üzere Türk Devletleri Teşkilatı ismine özel, dal içindeki işbirliğini güçlendirmeye yönelik faaliyetlerini memnuniyetle karşıladıklarını;
TTSO Üyesi Odalara TTSO Sekretaryasına temsilci atama davetinde bulunduklarını ve Özbekistan’da TTSO Sekretaryası’nın katkılarıyla TOBB İktisat ve Teknoloji Üniversitesi’nin Taşkent yerleşkesinin açılmasını takdir ettiklerini;
28. ‘Çeşitli Ekonomik Bölgeler Ortasında Bilgi ve Deneyim Paylaşımı Hakkında Türk Lisanı Konuşan Ülkeler İşbirliği Kurulu Üye Ülkeleri Ortasında Mutabakat Zaptı’nın uygulanmasını teşvik ettiklerini;
29. Kazakistan’ın Hazar Geçişli Memleketler arası Doğu-Batı Orta Koridoru da dâhil olmak üzere, Türk devletleri ortasındaki ekonomik işbirliğini ve bağlantısallığı güçlendirmek emeliyle Türkistan’da Türk devletleri için kurulacak ‘TURANSEZ’ özel ekonomik bölgesine katılma davetini memnuniyetle karşıladıklarını;
30. Türk Devletleri Teşkilatı’nın, SESRIC ile işbirliği içinde hazırlanan ‘Türk Devletleri Teşkilatı Üye Devletlerinin Yatırım Ortamı ve Milletlerarası Ticaret Tamamlayıcılığı’ hakkında birinci yayınına dikkat çekerek, Sekretaryayı gelecek yayınlar için yeni husus teklifleri hazırlamakla görevlendirdiklerini;
31. Özbekistan’ın ‘Türk Devletleri Teşkilatı Üye Devletlerinin Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerinden Sorumlu Hükümet Kurumları Ortasında Mutabakat Zaptı’na taraf olmasını memnuniyetle karşıladıklarını ve Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde Üye Devletlerin Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerini Geliştirme Ajansları ortasında işbirliğini güçlendirmekte mutabık kaldıklarını;
32. 19-20 Eylül 2021 tarihlerinde Taşkent’te Birinci Genç Teşebbüsçüler Forumu’nun düzenlenmesini takdirle karşıladıklarını ve Üye Devletlerin ilgili kurumlarını, Üye ve Gözlemci Devletlerin genç iş insanlarını desteklemek emeliyle sözkonusu Forum’un gerçekleştirilmesini sürdürmekle görevlendirdiklerini ve bayanların ekonomik olarak güçlendirilmesine yönelik dayanak projelerinin hazırlanmasını tavsiye ettiklerini;
33. Üye Devletlerin ilgili Bakanlıklarını, yeşil teknolojiler ve akıllı kentler konusunda işbirliğini çok taraflı bir biçimde başlatmaları istikametinde talimatlandırdıklarını;
34. Üye Devletlerin ilgili Bakanlıklarına, bölgede sürdürülebilir ziraî büyüme ve istikrarlı besin arzına yönelik çok taraflı işbirliğini güçlendirmeleri talimatı verdiklerini ve Üye ve Gözlemci Devletleri besin güvenliği alanında işbirliği teklifleri sunmaya davet ettiklerini;
35. Yenilenebilir güç alanında işbirliğini genişletmek de dahil olmak üzere, güç dalında işbirliğini artırma davetinde bulunduklarını;
36. Güç projelerinin bağlantısallığını güçlendirerek ve gelecekteki altyapı projelerinde ortalarındaki bağlantısallığı temel bir öge olarak kabul ederek Üye Devletlerin güç güvenliğinin ehemmiyetini vurguladıklarını;
37. Türk Devletleri Teşkilatı Güç Bakanlarının 24 Şubat 2021 tarihinde yapılan birinci çevrimiçi toplantısının sonuçlarını desteklediklerini, yenilenebilir güç, güç verimliliği, güç düzenlemesinin güzelleştirilmesi ve piyasa faaliyetleri alanlarında işbirliğinin geliştirilmesinin güçlendirilmesi için mevcut olan kıymetli potansiyeli vurguladıklarını, Üye Devletler ortasındaki bağlantısallığın ve saha seyahatleri ve çalışma ziyaretleri ile yenilenebilir güçte işbirliğine ait teklifler geliştirilmesini teşvik ettiklerini;
38. 30 Nisan 2020 ve 14 Ekim 2021 tarihlerinde Budapeşte’de düzenlenen görüntü konferans toplantısı ve Beşinci Ulaştırma Bakanları Toplantısı sonuçlarını desteklediklerini, Üye Devletlerin ilgili kurumlarını Hazar Geçişli Milletlerarası Doğu-Batı Orta Koridorundan daha verimli, sürdürülebilir ve kesintisiz bir güzergah olarak istifade etmek için idari prosedürleri kolaylaştırmak de dâhil olmak üzere, uygun şartlar yaratmaya devam etmeleri için talimatlandırdıklarını;
39. Hazar Geçişli Milletlerarası Doğu-Batı Orta Koridoru boyunca nakliyecilik işlerini kolaylaştırmak için kıymetli bir adım olan ‘Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkeleri Ortasında Memleketler arası Kombine Yük Nakliyeciliği Muahedesi’ni son hale getirme talimatı verdiklerini;
40. Zengezur Koridoru’nun Hazar Geçişli Milletlerarası Doğu-Batı Orta Koridoru kapsamında bağlantısallığın daha âlâ sağlanması için ortaya çıkan bir fırsat olduğunu vurguladıklarını ve Koridorun en kısa müddette faaliyete geçirilmesi için Üye Devletlerin ilgili makamlarını, Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümeti’nin uğraşlarını desteklemeye davet ettiklerini;
41. Ulaştırma koridorlarının, gümrük-sınır denetim noktalarının ve lojistik merkezlerin kesintisiz faaliyet göstermesinin sağlanması başta olmak üzere, pandemi sırasında ticari ve ekonomik bağların sürdürülebilirliğini sağlamak için Üye ve Gözlemci Devletlerin dayanışmasını takdir ettiklerini;
42. Sivil havacılıkta işbirliğinin güçlendirilmesinin kıymetini vurguladıklarını ve ilgili makamları havayolu operasyonları için idari prosedürleri kolaylaştırmaya, talebe bağlı olarak Üye Devletler ortasında uçuş sayısını artırmaya ve Üye ve Gözlemci Devletler ortasındaki hava nakliyeciliği kontaklarının çeşitlendirilmesine katkıda bulunmaya teşvik ettiklerini;
43. Mersin Limanı, Üniversal Lojistik Hizmetleri (Taşkent), Akhtachi (Andican) ve Tirmiz Kargo Merkezi’nin (Surhanderya) Türk Devletleri Teşkilatı Kardeş Limanlar sürecine dâhil edilmesini memnuniyetle karşıladıklarını, 6 Eylül 2021 tarihinde Samsun’da düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Kardeş Limanlar Dördüncü Toplantısı’nın sonuçlarını desteklediklerini ve öbür Türk Devletleri Teşkilatı Kardeş Limanlarının yanı sıra öbür Türk Lisanı Konuşan Ülkelerin kara ve deniz limanları ortasında daha kapsamlı işbirliğini teşvik ettiklerini;
44. 30 Haziran 2021’de Taşkent’te Türk Devletleri Teşkilatı kapsamında ‘e-İzin’ bahisli Türk-Özbek Çalışma Kümesi Toplantısının düzenlenmesi de dâhil olmak üzere Sekretarya’nın Üye Devletler ortasında ‘e-İzin’ konusunda çok taraflı işbirliği başlatma eforunu takdir ettiklerini ve ilgili makamlara ulaşımda dijital araçları yaygın olarak kullanma davetinde bulunduklarını;
45. Türk Devletleri Teşkilatı, EİT, TRACECA, IRU, KEİ ve Memleketler arası Nakliyat Forumu (ITF) ortasında 15 Mart 2021’de, COVID-19 pandemisinin tüm ülkelerdeki insanların sıhhati, toplulukları ve geçim kaynakları üzerindeki olumsuz tesirlerini tartışmak için toplanan çevrimiçi toplantının sonuçlarını not ettiklerini ve pandeminin süregelen sıhhat, toplumsal ve ekonomik zorluklarının ele alınmasında ortak bir duruş geliştirmek için yayınlanan Ortak Açıklamayı memnuniyetle karşıladıklarını;
46. ‘Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkeleri Hükümetleri ortasında Kolaylaştırılmış Gümrük Koridoru Kurulmasına Ait Protokolün’ imzalanması gayesiyle üzerinde muahedeye varılan temel mallara yönelik kolaylaştırıcı önlemlerin uygulanmasını teşvik ettiklerini;
47. Hazar Geçişli Memleketler arası Doğu-Batı Orta Koridorunun tüm potansiyelinden yararlanmak için gümrük ve idari tarzları kolaylaştırmayı ve hudut geçiş süreçlerinin ahengine ve sadeleştirilmesine katkı sağlayacak Kervansaray Projesi çerçevesinde gümrük işbirliği ile İpek Yolu’nu canlandırmayı kabul ettiklerini;
– Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde dijital sistemlerin tanıtılması ve hudut ötesi hareketlerde elektronik ön bildirim sisteminin kurulması yoluyla gümrük ve öteki ilgili kurumlar tarafından verilen müsaade evraklarına ait gümrük prosedürlerinin kolaylaştırılmasını teşvik ettiklerini ve Üye Devletleri çağdaş gümrük düzeneklerini ve gelişmiş bilgi alışverişi sistemini kullanmaya devam etmeye çağırdıklarını;
– Sekretaryanın, UNECE ile yakın işbirliği içinde 15 Haziran 2021’de e-TIR konusunda gerçekleştirilen birinci Çalışma Kümesi toplantısı, Türk Kurulu çerçevesinde Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan ortasında dijital TIR pilot projelerinin başlatılması ve IRU ile işbirliği içinde gümrük makamlarının uzmanlarına yönelik eğitim programları da dâhil olmak üzere Üye Devletler ortasında e-TIR konusunda işbirliği kurulmasındaki etkin rolünü takdir ettiklerini;
– İlgili makamları, Dünya Gümrük Örgütü ile yakın işbirliği içinde olarak Üye Devletler ortasında dış ticaret süreçlerini kolaylaştırmaya yönelik ulusal Yetkilendirilmiş Ekonomik Operatör Programlarının geliştirilmesi ve uygulanması konusunda birbirlerinin tecrübelerinden yararlanmaya devam edilmesiyle görevlendirdiklerini;
48. Üye ve Gözlemci Devletleri, Asya ve Avrupa ortasında fiber optik yüksek süratli internet çizgisinin inşasını öngören Dijital Transfer Merkezi projesinin uygulanmasında Azerbaycan’ı desteklemeye davet ettiklerini;
49. Hazar Geçişli Fiber Optik projesinin ehemmiyetini vurguladıklarını ve uygulanmasının hızlandırılması çalışmaları davetinde bulunduklarını;
50. Mevcut ve gelecek kuşakların sıhhati ve iyiliği için etrafın korunmasının kıymetini vurguladıklarını, yeşil teknolojilerin uygulanması, biyolojik çeşitliliğin korunması, iklim değişikliğine adaptasyon üzere yollarla bu alanda gerekli acil ortak aksiyonda bulunmayı kabul ettiklerini ve memleketler arası etraf güvenliğinin korunmasına ortak katkıda bulunmaya hazır olduklarını teyit ettiklerini;
– Ortak ama farklılaştırılmış sorumlulukların şuurunda olarak, ekonomik ve çevresel refah şartlarını sağlamak için kapsayıcılık, ayrımcılık yapmama, sera gazı emisyonlarını azaltmada verimlilik prensiplerine olan sıkı bağlılıklarını ve bilhassa sanayi, tarım, güç, ulaşım ve yenilenebilir güç kaynakları başta olmak üzere düşük karbonlu kalkınma alanında geniş bir milletlerarası değişim ve birbirinden farklı en âlâ teknolojileri geliştirme niyetine sıkı sıkıya bağlı olduklarını kaydettiklerini;
-Üye Devletler ortasında iklim gündemi alanındaki faal işbirliğini memnuniyetle karşıladıklarını, Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkelerinin bu alandaki pozisyonlarının yakınlığını göz önünde bulundurmayı kabul ettiklerini, global iklim gündeminde belirlenen maksatlara ulaşılmasını desteklediklerini ve bilhassa sürdürülebilir kalkınma bağlamında iklim değişikliği tehdidine karşı global yansıyı güçlendirmek için Paris İklim Muahedesinin uygulanmasını taahhüt ettiklerini;
51. Türkiye’de ve bölgede meydana gelen orman yangınları ve sel üzere çevresel felaketlerden derin ıstırap ve kaygı duyduklarını tabir ettiklerini ve Türkiye Cumhuriyeti’nin teklifi üzerine doğal afetlerin tesirlerini azaltmak ve güzelleşmeye katkıda bulunmak hedefiyle ortak arama, kurtarma ve rehabilitasyon çalışmaları yapmak için ‘Türk Devletleri Teşkilatı Sivil Müdafaa Mekanizması’ ismi altında Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde afet müdahale ünitesi kurulması konusunda çalışmalara başlanması talimatı verdiklerini, Türkiye’nin orman yangınlarıyla gayret konusunda işbirliğine ait bölgesel bir konferans düzenleme niyetini memnuniyetle karşıladıklarını;
52. 21 Nisan 2021’de çevrimiçi olarak Türk Kızılayı’nın mesken sahipliğinde gerçekleşen, bir ağ kurulması konusunda muahedeye varılan, Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkelerindeki Kızılay Dernekleri Liderleri Birinci Toplantısını memnuniyetle karşıladıklarını ve Üye Devletleri, Kızılaylar ortasındaki işbirliğini geliştirmek için bu ağı desteklemeye ve Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkeleri’ndeki doğal ve insan kaynaklı afetlere toplu olarak hazırlamak ve müdahale etmek için güçlerini birleştirmeye teşvik ettiklerini;
53. Azerbaycan Cumhurbaşkanı tarafından başlatılan Türk Devletleri Teşkilatı “COVID-19 pandemisiyle uğraşta Dayanışma ve İşbirliği” bahisli İnanılmaz Tepesi’nin akabinde düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Üye ve Gözlemci Ülkelerinin Sıhhat Bakanlarının 28 Nisan 2020 tarihinde gerçekleştirdiği Birinci Video-Konferans Toplantısının kararlarını tasdik ettiklerini ve Üye ve Gözlemci Devletler ortasında tedbir, teşhis, tedavi, rehabilitasyon, epidemiyolojik çalışmalar ve bilimsel araştırmalarda bilgi ve tecrübe ve uygulanan en düzgün tekniklerin değişimine yönelik Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde kurulan Sıhhat Uyum Heyeti ve Sıhhat Bilim Kümesi’nin faaliyetlerini memnuniyetle karşıladıklarını;
54. Kazakistan, Türkiye ve Özbekistan’da COVID-19’a karşı yerli aşıların gelişimini memnuniyetle karşıladıklarını ve üye ülkelere aşı işbirliğini güçlendirme davetinde bulunduklarını; Üye ve Gözlemci Devletleri tek taraflı yahut karşılıklı tanıma yahut aşı sertifikaları yoluyla memleketler arası seyahat ve ulaşım için COVID-19 ile ilgili giriş ve geçiş kısıtlamalarını hafifletmeye teşvik ettiklerini; herkes inançta olana kadar hiç kimsenin inançta olmayacağı anlayışıyla, COVID-19’a cevap olarak tüm ülkelerin aşılara erişiminin adil, ekonomik, vaktinde ve üniversal olarak sağlanmasının ehemmiyetini hatırlattıklarını;
55. Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Macaristan tarafından Türk Devletleri Teşkilatı himayelerinde Afrika ülkelerine yapılan aşı bağışını memnuniyetle karşıladıklarını;
56. Pandemi ile çabada ön saflarda yer alan Üye ve Gözlemci Devletlerin tabipleri ve öteki sıhhat çalışanının özverili çalışmalarını övdüklerini, 2021’i Memleketler arası Sıhhat Çalışanları Yılı ilan etme teşebbüsü ve aşı geliştirme ve pandemi ile çaba konusundaki tecrübelerini paylaşmak emeliyle Sıhhat Bilimleri Kümesi’nin birinci yüz yüze Aşı Çalıştayı’nı 24-27 Ağustos 2020’de İzmir’de düzenlemesinden dolayı Türkiye Cumhuriyeti Sıhhat Bakanlığı’nı tebrik ettiklerini;
57. Sekretaryayı, 11 Eylül 2020’de ortalarında imzaladıkları Mutabakat Zaptını temel alarak, Dünya Sıhhat Örgütü ve Üye ve Gözlemci Devletlerin sıhhat makamlarıyla ortak projeler yürütmeye teşvik ettiklerini;
58. 29 Ekim 2021 tarihinde İstanbul’da düzenlenen Sıhhat Bakanları toplantısında kabul edilen ve sıhhat alanında global dayanışma ve işbirliğinin ehemmiyetini vurgulayan Ortak Bildiriyi onayladıklarını;
59. Ferdî kollayıcı ekipman, aşılar ve ilaçlar dahil olmak üzere birbirlerine yardım sağladıkları için Üye ve Gözlemci Devletleri epey takdir ettiklerini ve Üye ve Gözlemci Devletlerin Sıhhat Bakanları ve bilim insanlarının iştirakiyle her yıl Ekim’de ‘Türk Tıp Dünyası Kongresi’nin düzenlenmesini onayladıklarını;
60. Kamu idaresi sisteminin kalitesini güzelleştirmek ve bölge içi dijital ticaret ve alım satımı teşvik etmek için e-yönetişim ve e-hizmetler konusunda bir işbirliği platformu oluşturmasını memnuniyetle karşıladıklarını ve Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkeleri ortasında elektronik imzaların karşılıklı olarak tanınmasını ve devlet kurumlarının ve iş bölümünün iştirakiyle elektronik evrak değişim sisteminin oluşturulmasını desteklediklerini, Üye Devletlerin kamu hizmetleri ve e-devlet alanındaki ilgili makamlarının Nisan 2021’de Azerbaycan Cumhuriyeti’ne (ASAN hizmeti) ve Eylül 2021’de Kazakistan Cumhuriyeti’ne (Astana Hub) yaptığı ziyaretlerin de memnuniyetle karşıladıklarını;
61. Kazakistan toprağı Baykonur’dan uzaya birinci kere insan çıkışının 60. Yıldönümünün ehemmiyetine dikkat çektiklerini;
62. Türkiye Uzay Ajansı tarafından başlatılan, Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde Uzay Teknolojisi Projeleri alanında işbirliği ve eşgüdümün sağlanması için Üye Devletlerin ilgili makamlarını görevlendirdiklerini;
63. Araştırma, geliştirme ve yenilikçi projeleri desteklemek üzere, Üye Devletler ortasında bilimsel ve teknolojik işbirliğinin geliştirilmesini desteklediklerini;
64. Türkiye Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından son 4 yıldır muvaffakiyetle gerçekleştirilen ‘Teknofest – Havacılık, Uzay ve Teknoloji Şenliği’nin önümüzdeki yıllarda Türk Devletleri Teşkilatı’nın öteki Üye Ülkelerinde düzenlenmesine ait Türkiye’nin teklifini memnuniyetle karşıladıklarını;
65. 24 Haziran 2021’de Hokand’da düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Turizmden Sorumlu Bakanlar Altıncı Toplantısı’nın sonuçlarını desteklediklerini, Özbekistan Cumhuriyeti’nin Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde mesken sahipliği yaptığı birinci Bakanlar toplantısının başarılı bir halde organize edilmesi, “Türk Dünyası Turizm Başkenti” teşebbüsünün başlatılması ve Özbekistan Cumhuriyeti’nin Hokand kentinin birinci “Türk Dünyası Turizm Başkenti” ilan edilmesinden dolayı Özbek tarafını takdir ettiklerini ve bu teşebbüs kapsamında sürdürülebilir turizm ve ilgili altyapının geliştirilmesi için ortak teşebbüsler ve projelerin uygulanması talimatı verdiklerini;
66. İpek Yolu üzerinde bulunan Üye Devletlerin doğal ve coğrafik avantajlarından yararlanarak, turizm bölümünde daha fazla işbirliğini ve bölgeye daha fazla turist çekmeyi teşvik ettiklerini ve ‘Tabarruk Ziyarat’ ve “Turizm Haritası’ projelerinin uygulanmasını sağlamak ve ‘Türk Kurulu Çağdaş İpek Yolu Ortak Cins Projesi’ni ulusal ve milletlerarası turizm fuarları da dâhil olmak üzere, gerekli araçlarla tanıtmak için Üye Devletlerin ilgili makamlarını görevlendirdiklerini;
67. Üye Devletlere, insanları ve yerleri ortak tarih ve miras ağlarında bir ortaya getirerek seyahat daveti olarak kültürel rotaların tanıtılması ve Türk Dünyasının güçlü ve çeşitli mirasını keşfetme araçlarının başlatılması için çalışmakla görevlendirdiklerini;
HALKLARARASI İŞBİRLİĞİ
68. Türk Lisanı Konuşan Diasporalar için Kapasite Geliştirme Eğitim Programlarının yanı sıra, Üye Ülkelerin Diaspora Kurumları ortasında Tecrübe Değişimi Programlarının düzenlenmesini takdir ettiklerini ve Üye Devletlerin ilgili kurumlarına, onaylanan ‘Türk Kurulu’nun Türk Lisanı Konuşan Diaspora Ortak Faaliyet Stratejisi’ ve ‘2021-2022 için Türk Kurulu Türk Lisanı Konuşan Diaspora Ortak Aksiyon Planı’ uyarınca işbirliğini geliştirme davetinde bulunduklarını;
69. Kamu kurumları, STK’lar, medya kuruluşları, akademisyenler, karar alıcılar, milletvekilleri ve kanaat başkanları ortasındaki ilgileri ve işbirliğini geliştirmeyi, memleketler arası alanda dezenformasyonla aktif bir biçimde gayret etmeyi ve global kamuoyunu gerçek bilgilendirmeyi teminen yeni işbirliği fırsatları geliştirmek için Üye Devletlerin ilgili makamlarını bağlantı ve kamu diplomasisi alanlarında karşılıklı olarak desteklemekle görevlendirdiklerini;
70. 10 Nisan 2021 tarihinde Bakü’de gerçekleştirilen Türk Devletleri Teşkilatı Bilgi ve Medyadan Sorumlu Bakanlar Üçüncü Toplantısı’nın kararlarını onayladıklarını, Türk Lisanı Konuşan Ülkelerdeki olaylar hakkında lokal ve memleketler arası seviyede siyasi, kültürel, ekonomik ve toplumsal farkındalığı artırmak için medya ve bilgi işbirliğinin güçlendirilmesini desteklediklerini ve Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İrtibat Başkanlığı konut sahipliğinde 22-24 Ekim 2021 tarihlerinde İstanbul’da düzenlenen Milletlerarası Medya Forumu’nun başarılı tertibinden dolayı tebrik ettiklerini; Hazar Geçişli Memleketler arası Doğu-Batı Orta Koridoru boyunca nakliyat işlerini kolaylaştırmak için değerli bir adım olarak ‘Türk Devletleri Teşkilatı Üye Ülkeleri Ortasında Memleketler arası Kombine Yük Nakliyatı Muahedesi’ni kesin hale getirme talimatı verdiklerini;
71. Yeni oluşan ve gelişmekte olan medya platformlarında ve ulusal TV kanalları ile haber ajansları ortasındaki işbirliğini artırmayı, üzerinde mutabık kalınan kategorilerdeki değişim programları ve görüntü gereçleri için Ulusal TV Kanalları ortasında kurulan Ortak FTP Havuzunun tam potansiyelinin en üst seviyeye çıkarılmasını teşvik ettiklerini;
72. Türk Kurulu Onursal Lideri ve Kazakistan Cumhuriyeti Birinci Cumhurbaşkanı Elbaşı Nursultan Nazarbayev’in ‘Büyük Bozkırın Yedi Özelliği’ başlıklı makalesine dayanan ‘Büyük Bozkırın Yedi Özelliği’ ortak belgesel sinemasının üretimini, Türk dünyasının kültürünü ve büyük şahsiyetlerini birlik ve beraberlik ruhu içinde tanıtmak, yaygınlaştırmak ve emsal projelerin başlatılmasını teşvik etmek hedefiyle, ortak televizyon projesi “Korkut Ata” ve Türk-Özbek üretimi ‘Mendirman Celaleddin’ televizyon dizisi ve TRT Avaz’ın ‘Köklerin İzinde’ isimli belgeselin imalini takdir ettiklerini;
73. Kazakistan’ın, merkezi Türkistan kentinde bulunacak olan memleketler arası TV kanalı kurma teşebbüsünün kıymetini not ettiklerini;
74. Türk Dünyası içindeki birlik ve beraberliğe katkı sağlamaya ait ‘Türk Dünyasının Birliğine Katkı için Türk Devletleri İşbirliği Kurulu Ali Şir Nevai Milletlerarası Mükafatına Ait Yönetmeliğin’ kabul edilmesinden büyük memnuniyet duyduklarını;
75. Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev tarafından, Şuşa’nın Azerbaycan Kültür Başşehri ilan edilmesinden duydukları memnuniyeti tabir ettiklerini ve bu maksatla faaliyet ve aktifliklerin gerçekleştirilmesini desteklediklerini;
76. 3-4 Kasım 2021 tarihlerinde İstanbul’da gerçekleştirilen Eğitim ve Bilim Bakanları Altıncı Toplantısının sonuçlarını onayladıklarını ve 2022 yılında Türkiye’de gerçekleştirilecek Üye Devletlerin eğitim uzmanlarına yönelik “Orhun Eğitim Değişim Programı Yönetmeliğinin’ kabulünü memnuniyetle karşıladıklarını ve Üye Devletlerin ortaokul/liseleri ortasında 2022 yılında Kazakistan’da düzenlenecek Üçüncü Öğrenci Değişim Programı konusunda ilgili makamlara gerekli önlemleri almaları talimatını verdiklerini;
77. Türkiye Maarif Vakfı (TMF) okullarının Türk Dünyasındaki faydalı faaliyetlerini not ettiklerini ve Üye Devletlerin ulusal mevzuatına uygun olarak, TMF okullarının kuruluş prosedürlerini kolaylaştıracaklarını;
78. 26 Ekim 2021 tarihlerinde Türkistan’da düzenlenen Türk Üniversiteler Birliği (TÜRKÜNİB) 5. Genel Heyeti’nin sonuçlarını desteklediklerini, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkiye’den yeni üniversitelerin dâhil olmasını memnuniyetle karşıladıklarını ve Orhun Değişim Programı çerçevesinde işbirliğinin kapsamını genişletme ve zenginleştirme davetinde bulunduklarını;
79. Türk Akademisi temsilcilerinden ve Üye Devletlerinin ilgili kuruluşlarının temsilcileri ile uzmanlarından oluşacak komitenin, ‘Ortak Türk Tarihi’ ‘Türk Dünyası Coğrafyası’ ve ‘Ortak Türk Edebiyatı’ ders kitaplarının hazırlanmasında son basamağa geçiş çalışmalarının hızlandırılmasını teminen kurulması kararını takdir ettiklerini;
80. Üye Devletlerdeki öğrencilerin Macar üniversitelerinde eğitim görmeye yönelik artan ilgilerini övdüklerini, Türk Lisanı Konuşan Ülkelerdeki üniversite öğrencilerine tahsis edilen artan burs imkanları için Macar Hükümetini takdir ettiklerini ve Üye Devletlere eğitim alanında Macaristan ile iştiraklerini güçlendirme davetinde bulunduklarını;
81. Kırgız Cumhuriyeti’nin Uzkend kentinde 17 Eylül 2021’de milletlerarası kuruluşların temsilcileri, kültürel mirasın onarımı ve korunması alanında uzmanlar ve ayrıyeten halk toplulukları ve müzik ve dans sanatlarının ustaları dâhil olmak üzere, 3.000’den fazla kişinin katıldığı Etno-Folklor Şenliği «Uzkend-Munara-2021» tertibini takdir ettiklerini;
82. 29 Kasım 2019 tarihinde Bişkek’te ve 20 Eylül 2021’de Taşkent’te düzenlenen Üye Devletlerin Gençlik ve Spordan Sorumlu Bakanlarının Dördüncü ve Beşinci Toplantılarında alınan kararları desteklediklerini ve Türk Lisanı Konuşan Gençler ortasındaki etkileşimi artırmak hedefiyle “Türk Kurulu Çok Taraflı ve İkili Gençlik ve Gençlik Çalışanları Değişim Programlarına Ait İşbirliği Mutabakat Zaptı’nın imzalanmasından duydukları memnuniyeti tabir ettiklerini;
83. 30 Ağustos – 2 Eylül 2021 tarihlerinde Kırgız Cumhuriyeti’nin Oş kentinde düzenlenen Türk Kurulu Genç Önderler Forumu’nun başarılı tertibi için Kırgız Cumhuriyeti’ni övdüklerini ve Gençlik Siyasetinin geliştirilmesine katkıda bulunmak, Üye Devletlerin Gençleri ortasındaki dostluğu güçlendirmek için bu cins faaliyetlerin düzenlenmesinin ehemmiyetinin altını çizdiklerini;
84. Türkmenistan ve Macaristan’ın da dâhil olduğu “Türk Lisanı Konuşan Ulusal Futbol Federasyonları Ortasında Mutabakat Zaptı’nın 14 Nisan 2021’de imzalanmasından duydukları memnuniyeti söz ettiklerini ve Tarafların ilgili makamlarını, Mutabakat Zaptında yer alan işbirliğini tüm taraflarıyla gerçekleştirmeye teşvik ettiklerini;
85. 2022’de Kazakistan’da 2. Türk Üniversite Spor Oyunları’nın (Türk Universiade) düzenlenmesini teşvik ettiklerini ve Üye Devletlerin ilgili makamlarını tertip için azami işbirliğini sağlamaya ve Oyunlara faal olarak katılmaya çağırdıklarını;
86. Etnotarihsel sporların, kültürlerarası diyaloğun ve Türk kültürel mirasının tanıtımına katkıda bulunan Dünya Göçebe Oyunları’nın (DGO) ihdas edilmesinde ve tanıtılmasında Kırgız Cumhuriyeti’nin rolünü güçlü bir formda takdir ettiklerini, 2022’de Türkiye’de Dördüncü Dünya Göçebe Oyunları’nın (DGO) düzenlenecek olmasını memnuniyetle karşıladıklarını ve Üye Devletlerin ilgili makamlarına, tertip için en üst seviyede işbirliği yapma ve DGO’ya etkin olarak katılma davetinde bulunduklarını;
87. Üye ve Gözlemci Devletleri 2020 ve 2021’de Tokyo 2020 Olimpiyat Oyunları da dâhil olmak üzere, Milletlerarası Spor Turnuvalarında elde edilen başarılardan dolayı tebrik ettiklerini ve Türk Lisanı Konuşan Ülkelerde büyük milletlerarası spor etkinliklerinin devamını teşvik ettiklerini;
88. Türk dünyasının kültürlerarası ve dinlerarası diyalogdaki birleştirici rolünü teşvik ettiklerini, Azerbaycan’ın ‘Bakü süreci’ ile BM Genel Sekreteri tarafından kültürlerarası ve dinlerarası diyaloğu teşvik etmek üzere ana global platformlardan biri olarak gösterilen, iki yılda bir düzenlenen Dünya Kültürlerarası Diyalog Forumu vasıtasıyla gösterdiği gayretleri desteklediklerini;
89. Nursultan Nazarbayev Vakfı tarafından 16 Nisan 2021 tarihinde düzenlenen ‘Türkistan – Türk Dünyasının Manevi Başkenti’ bahisli çevrimiçi milletlerarası konferansın ve Kazakistan Cumhuriyeti Hükümeti tarafından 27 Mayıs 2021 tarihinde Türkistan’da düzenlenen ‘Türkistan-Türk Dünyasının Manevi Başkenti’ bahisli Milletlerarası konferansın sonuçlarını memnuniyetle karşıladıklarını;
TÜRK DÜNYASINDA KURUMSAL İŞBİRLİĞİ
90. TÜRKPA, TÜRKSOY, Türk Akademisi ve Türk Kültür ve Miras Vakfı (TKMV) faaliyetlerini övgüyle karşıladıklarını ve Dışişleri Bakanlığı Kurulu’na sunulan raporların değerini müdrik olduklarını;
91. Kazakistan Cumhuriyeti tarafından Nur-Sultan’da tahsis edilen yeni Türk Akademisi binasının resmi açılışından duydukları memnuniyeti tabir ettiklerini;
92. Türk İşbirliği Teşkilatları ortasındaki etkileşimin daha da geliştirilmesini desteklediklerini ve ortak Türk işbirliği gündeminin faal bir formda uygulanmasını sağlamak üzere ilgili kuruluşları Uyum Komitesi’nin çalışmalarını güçlendirmeye teşvik ettiklerini ve kıymetli tarihlerde başarılı kutlama ve kıymetli Türk şahsiyetlerine yönelik anma etkinliklerini takdir ettiklerini;
93. 18 Aralık 2019’da Bakü’de ve 27-28 Eylül 2021’de Türkistan’da gerçekleştirilen TÜRKPA Dokuzuncu ve Onuncu Genel Konsey Toplantılarının sonuçlarını not ettiklerini, 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemine ilişkin hususları ele almasının yanı sıra, TÜRKPA’nın parlamenter seviyede COVID-19 pandemisiyle çaba gayretlerini takdir ettiklerini ve Özbekistan Cumhuriyeti Âli Meclisi’nin TÜRKPA faaliyetlerine aktif iştirakini memnuniyetle karşıladıklarını;
94. Siyasi iştiraki ve güzel yönetişimi desteklemek üzere, Üye Devletlerdeki seçim ve referandumların gözlemlenmesi konusunda Türk Devletleri Teşkilatı ile TÜRKPA’nın model mevzuatın hazırlanmasına yönelik faaliyetlerini takdir ettiklerini;
95. Büyük Türkmen şairi, filozofu ve düşünürü Makhtumkuli Fraghi’nin 300. doğum yıldönümünü kutlamanın değerini vurguladıklarını ve Türk İşbirliği Teşkilatlarını Üye ve Gözlemci Devletlerini buna yönelik özel etkinlikler düzenlemeyle görevlendirdiklerini;
96. Türk Akademisi’nin “Türk Dünyası Tarih ve Coğrafya Atlası’nın oluşturulmasına ait projesinin tamamlanmasını takdir ettiklerini ve bu bağlamda, ‘Türk Dünyasının Kutsal Mekânları’ ve ‘Türk Dünyasının Seçkin Kişilikleri’ projelerinin de tamamlanması talimatını verdiklerini;
97. Türk Akademisi tarafından İslamabad’da “El-Farabi Forumuönun düzenlenmesini, İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) Bilimsel ve Teknolojik İşbirliği Daimi Komitesi (COMSTECH) ile İşbirliği Zaptının imzalanmasını ve Pakistan’ın birçok üniversitesi ve eğitim ve araştırma kurumu ile ilgi kurulmasını takdir ettiklerini;
98. TÜRKSOY’un başlattığı teşebbüs kapsamında 2020 yılında Özbekistan Cumhuriyeti’nin Hiva kentinin “Türk Dünyası Kültür Başkentiö ilan edilmesini memnuniyetle karşıladıklarını, 2021 yılında bu vesileyle kentte düzenlenen etkinliklerden duydukları memnuniyeti tabir ettiklerini, ayrıyeten Osmanlı İmparatorluğu’nun kurulduğu kent Bursa’nın 16 Eylül 2021’de TÜRKSOY tarafından 2022 Türk Dünyası Kültür Başşehri olarak kabul edilmesini keza memnuniyetle karşıladıklarını ve 2022 yılında Bursa’da düzenlenecek etkinliklere dayanaklarını tabir ettiklerini;
99. Türk Cumhuriyetleri’nin bağımsızlığının 30. yıl dönümünde hazırlıklarına başlanan 2022’de “Tuna Irmağı’ndan Orhun Vadisi’ne İpek Yolu Rallisiö düzenlenmesi için TÜRKSOY’u desteklediklerini,
100. Türk Kültür ve Miras Vakfı’nın (TKMV), Türk devletlerinin kültürel izleri bahisli proje ve konferanslar düzenlemesine ve “İpek Yolunda Azerbaycanö başlıklı birinci akademik kitap üzere yayınlara yönelik uğraşları ile Türk coğrafyası içinde ve dışında gerçekleştirilen teşebbüslerle Türk mirasını tanıtma teşebbüslerini övdüklerini;
101. TKMV tarafından duyurulan Béla Bartok Yılı’nın Nizami’yi anma aktifliğinin düzenlenen bir konserle açılmasına ve Azerbaycan Şirvanşahlar Sarayı’nda düzenlenmesinin değerini vurguladıklarını; Litvanya’da azınlık Tatarlar ve Karayların kültürel mirasını korumak hedefiyle İşbirliği Mutabakat Zaptı imzalamak suretiyle Litvanya ile münasebetleri ilerlettikleri için TKMV’yi tebrik ettiklerini;
102. Teşkilatın yine isimlendirilmesi ışığında, Sekretarya’yı kurumsal temelini daha da güzelleştirmeye ve aktifliğini artırmaya teşvik ettiklerini ve Sekretarya’yı temel misyonlarına odaklanmak ve bu emelle insan ve mali kaynaklarının en aktif idaresini sağlamakla görevlendirdiklerini ve Sekretarya’dan yapılan çalışmalar hakkında rapor vermesini istediklerini;
ÜÇÜNCÜ TARAFLARLA İŞBİRLİĞİ
103. Üye Devletlerin milletlerarası forumlarda etkin işbirliğini güçlendirmesini teşvik ettiklerini ve mümkün olduğunda milletlerarası örgütlerde birbirlerinin adaylıklarına takviyelerini tabir ettiklerini;
104. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Bağlantısızlar Hareketi’nin periyot başkanlığını muvaffakiyetle yürütmüş olmasını ve Hareketin memleketler arası bağlar sistemindeki pozisyonunu güçlendirmeye yönelik eforlarını memnuniyetle karşıladıklarını;
105. Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev’in Bağlantısızlar Hareketi’nin lideri sıfatıyla, birçok başarılı teşebbüsü sayesinde, COVID-19 pandemisinin olumsuz sonuçlarını ele almak emeliyle global eforları harekete geçirmekte oynadığı liderlik rolünü takdirle karşıladıklarını; bu bağlamda, 3-4 Aralık 2020 tarihlerinde COVID-19 pandemisine cevap olarak Birleşmiş Milletler Genel Konseyi Özel Oturumunun toplanmasının kıymetini hatırlattıklarını;
106. Bağlantısızlar Hareketi’nin Başkan’ı olarak Azerbaycan Cumhuriyeti’nin insiyatifi üzerine “Koronavirüs hastalığı (COVID-19) pandemisine cevap olarak tüm ülkelerin aşılara adil, ekonomik, vaktinde ve kozmik erişiminin sağlanması” başlıklı BM İnsan Hakları Kurulu kararının Konsey’in 46. oturumunda kabul edilmesini memnuniyetle karşıladıklarını;
107. Kazakistan Cumhuriyeti’ni Asya’da İşbirliği ve İtimat Arttırıcı Tedbirler Konferansı (CICA) Lideri olmasından dolayı tebrik ettiklerini ve CICA’yı milletlerarası teşkilata dönüştürme teşebbüsünü memnuniyetle karşıladıklarını;
108. Kazakistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Kasım Tokayev’in BM Genel Şurası’nın 75. oturumunda BM Güvenlik Kurulu’na rapor verecek özel bir teşkilat olacak Milletlerarası Biyolojik Güvenlik Ajansı’nın kurulması tarafındaki teşebbüsüne ehemmiyet verdiklerini;
109. Özbekistan Cumhuriyeti’ni 2021-2023 devri için Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Kurulu’na (UNHRC) seçilmesinden ötürü takdir ettiklerini;
110. Kırgız Cumhuriyeti’ni, önerdiği ‘Doğa Hudut Tanımaz: Sınıraşan İşbirliği – biyoçeşitliliği muhafaza, onarma ve sürdürülebilir kullanım için kilit faktör’ başlıklı yeni bir BM kararının 16 Nisan 2021’de oy birliği ile kabul edilmesini takdir ettiklerini;
111. Kazakistan Cumhuriyeti’ni, 2022-2024 periyodu için BM Ekonomik ve Toplumsal Kurulu’na (ECOSOC) ve BM İnsan Hakları Kurulu’na seçilmelerinden dolayı tebrik ettiklerini;
112. Özbekistan Cumhuriyeti tarafından başlatılan, Aral Denizi bölgesini çevresel inovasyon ve teknoloji bölgesi ilan eden BM Genel Konseyi kararının kabul edilmesini memnuniyetle karşıladıklarını;
113. Kazakistan Cumhuriyeti’nin nükleer silahsızlanma, nükleer silahların yayılmasını tedbire ve barış diplomasisi mevzularındaki engin deneyimlerinin altını çizdiklerini ve bu bağlamda 1991’de Semipalatinsk Nükleer Test Alanı’nı kapatma istikametinde tarihi bir karar alarak, nükleer silahlardan arındırılmış bir dünyaya ulaşma yolundaki memleketler arası eforlara ağır katkıda bulunmasına epeyce kıymet verdiklerini ve bu tarihi kararın 30. Yıldönümünü memnuniyetle karşıladıklarını;
114. Kazakistan’ın Teşkilat’ın bir üyesi olarak taahhütleri doğrultusunda, Kazakistan Cumhuriyeti’nin Afganistan’daki BM Dayanak Misyonu ve Afganistan’da akredite öbür BM kuruluşlarının çalışanının Almatı’ya süreksiz olarak taşınmasına ait BM talebini yerine getirme kararını takdirle karşıladıklarını, barış gayretlerini koordine etmek ve ülkede kalıcı bir siyasi tahlili sağlamak üzere Özbekistan Cumhuriyeti’nin Afganistan hakkında Daimi BM Komitesi kurulmasına ait teşebbüslerini övgüye bedel bulduklarını ve ayrıyeten, Afganistan’daki bir kriz durumunda, Türkiye Cumhuriyeti’nin Afganistan’da bulunan BM memleketler arası işçisi ve bağlı oldukları bireyler için inançlı ülke olma kararını takdirle karşıladıklarını, Kabil Havaalanı’ndan tahliye gayretlerinin kolaylaştırılmasına yönelik Türkiye’nin öncü rolünden ve Azerbaycan’ın katkılarından memnuniyet duyduklarını; Kırgız Cumhuriyeti’nin Kırgız üniversitelerinde okumak üzere 500 Afgan öğrenciye vize verilmesine ait kararını memnuniyetle karşıladıklarını;
115. Türkiye Cumhuriyeti’ni, 2020-2021 Güneydoğu Avrupa İşbirliği (GDAÜ) Başkanlığı Sürecini, Sürecin 25. Yıldönümünü vurgulayan Antalya Tepesi’yle muvaffakiyetle tamamlamasından dolayı tebrik ettiklerini;
116. Türk Devletleri Teşkilatı’nın EİT bünyesindeki gözlemci statüsünün üç yıl uzatılmasını memnuniyetle karşıladıklarını; bununla birlikte Türk Devletleri Teşkilatı’nın Birleşmiş Milletler (BM) Genel Heyeti ve İslam İşbirliği Teşkilatı’nda (İİT) gözlemci statüsü kazanması için ortak uğraşların arttırılmasını teşvik ettiklerini;
117. Sekretaryayı, BM ve ajansları da dâhil olmak üzere, memleketler arası kuruluşlarla işbirliğini artırmak, AB, AGİT, KEİ, OECD, V4 ve ASEAN dâhil olmak üzere bölgesel kuruluşlarla kurumsal ilgileri geliştirmek ve ortak ilgi alanlarında birlikte projeler yürütülmesini teşvik ettiklerini;
118. Üye Devletlerin üçüncü dünya ülkelerine insani yardımları ve kalkınmalarını artırmaları suretiyle, 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri’nin gerçekleştirilmesindeki rolünden memnuniyet duyduklarını; üye ülkelerin kalkınma ajansları ortasındaki işbirliğinin güçlendirilmesini desteklediklerini ve tıpkı formda Türk İşbirliği ve Uyum Ajansı (TİKA) ile Kazakistan Milletlerarası Kalkınma Ajansı (KazAID) ortasında imzalanan mutabakat zaptını ve ayrıyeten Sekretarya ile Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı ortasında imzalanan mutabakat zaptını övgüye bedel bulduklarını;
TEŞKİLAT HUSUSLARI:
119. 2019-2021 yıllarında Türk Devletleri Teşkilatı’nın başarılı Başkanlığı için Azerbaycan Cumhuriyeti’ni tebrik ettiklerini ve Türk Devletleri Teşkilatı’nın faaliyetlerine yaptığı büyük katkıya son derece bedel verdiklerini;
120. Son Tepe’den bu yana Türk Devletleri Teşkilatı’nın Sekretaryasının faaliyetlerinde elde edilen kıymetli muvaffakiyetleri takdir ettiklerini ve artan misyonlarının aktif bir halde uygulanması için Sekretaryanın kapasitesinin güçlendirilmesi gerekliliğinin altını çizdiklerini;
121. Türk Devletleri Teşkilatı’nın Dokuzuncu Tepesi’ni 2022’de Özbekistan Cumhuriyeti’nde düzenlemeye karar verdiklerini; beyan etmişlerdir.
Devlet Liderleri, Türk Devletleri Teşkilatı’nın Sekizinci Tepesi müzakerelerini başarılı bir sonuca ulaştıran Türkiye Cumhurbaşkanı Sayın Recep Tayyip Erdoğan’a derin teşekkürlerini sunar ve Türk Hükümeti ve halkının sıcak misafirperverliğini takdir ederler. Bir sonraki Tepeye kadar Türk Devletleri Teşkilatı Başkanlığı’nın Türkiye Cumhuriyeti tarafından üstlenilmesini memnuniyetle karşılarlar.
12 Kasım 2021’de İstanbul’da Azerbaycan, Kazakça, Kırgızca, Türkçe ve Özbekçe lisanlarında imzalanmıştır.
